Lịch sử nghiên cứu hệ bạch huyết: Từ những quan sát đầu tiên đến khoa học hiện đại

Nếu có thể nhìn xuyên qua làn da, chúng ta sẽ thấy một mạng lưới mạch bạch huyết len lỏi qua nhiều mô và cơ quan, âm thầm thu nhận dịch, vận chuyển các thành phần từ mô và tham gia những hoạt động miễn dịch thiết yếu. Nhưng trong suốt hàng nghìn năm, con người không thể nhìn thấy mạng lưới ấy một cách trọn vẹn. Những mạch máu lớn dễ được nhận diện trong giải phẫu, còn nhiều mạch bạch huyết lại có thành mỏng, kích thước nhỏ và chứa thứ dịch gần như trong suốt.

Chính vì vậy, lịch sử nghiên cứu hệ bạch huyết không phải câu chuyện về một nhà khoa học tình cờ tìm ra toàn bộ hệ thống. Đó là hành trình của nhiều thế hệ, nơi một quan sát nhỏ có thể trở thành nền tảng cho khám phá lớn hơn sau hàng trăm năm. Từ những bản thảo cổ đại, bàn giải phẫu thời Phục Hưng, các thí nghiệm trên động vật cho đến kính hiển vi, công nghệ chụp hình và nghiên cứu gene, hiểu biết của nhân loại về hệ bạch huyết đã được xây dựng từng bước.

1. Khoảng 1600 năm trước Công nguyên: Những dấu vết trong y học Ai Cập cổ đại

Những tư liệu thường được nhắc đến khi nghiên cứu lịch sử hệ bạch huyết là các bản giấy cói y học của Ai Cập cổ đại, đặc biệt là bản giấy cói Edwin Smith. Đây là một trong những tài liệu y học cổ còn tồn tại, chứa những mô tả về chấn thương, thăm khám và cách xử trí bệnh. Một số nhà nghiên cứu lịch sử cho rằng những từ ngữ trong tài liệu có thể liên quan đến các tuyến hoặc hạch sưng ở cơ thể. Nếu cách diễn giải này chính xác, đó có thể là một trong những dấu vết rất sớm cho thấy con người đã quan sát những cấu trúc mà ngày nay chúng ta liên hệ với hệ bạch huyết.

Tuy nhiên, cần đặt những ghi chép ấy trong bối cảnh lịch sử. Người Ai Cập chưa có khái niệm về mao mạch bạch huyết, dòng bạch huyết hay vai trò miễn dịch của hạch như y học hiện đại. Những bản thảo cổ cũng trải qua nhiều lần sao chép, dịch thuật và diễn giải, nên không phải mọi thuật ngữ đều có thể được đối chiếu chắc chắn với cấu trúc giải phẫu ngày nay. Giá trị của thời kỳ này nằm ở bước đầu tiên của khoa học y học: con người quan sát cơ thể, ghi nhận những thay đổi bất thường và tìm cách mô tả chúng.

2. Thế kỷ V trước Công nguyên đến thế kỷ II sau Công nguyên: Người Hy Lạp bắt đầu mô tả các tuyến và mạch chứa dịch

Trong các tác phẩm thuộc trường phái Hippocrates, những tuyến và tình trạng sưng tại một số vùng cơ thể đã được ghi nhận. Đến thời Aristotle, các mô tả giải phẫu động vật đề cập đến những cấu trúc dạng sợi hoặc mạch nằm gần mạch máu và thần kinh, có chứa dịch không màu. Những ghi chép này chưa tạo thành một mô hình hoàn chỉnh, nhưng cho thấy các nhà y học cổ đại đã quan tâm đến những cấu trúc khác với động mạch và tĩnh mạch.

Trường phái giải phẫu Alexandria tiếp tục mở rộng kiến thức thông qua nghiên cứu cơ thể, dù nhiều tài liệu gốc không còn tồn tại. Về sau, Galen mô tả những tuyến ở mạc treo ruột và các mạch chứa dịch màu trắng. Tuy nhiên, ông vẫn giải thích quá trình vận chuyển chất dinh dưỡng theo những quan niệm sinh lý chưa chính xác, đặc biệt về vai trò của gan. Những quan niệm của Galen có ảnh hưởng rất lâu dài trong y học châu Âu. Điều này vừa giúp lưu giữ một số quan sát cổ, vừa khiến nhiều giả thuyết chưa được kiểm chứng tiếp tục tồn tại trong nhiều thế kỷ.

3. Thế kỷ XVI: Cuộc cách mạng giải phẫu của Andreas Vesalius

Đến thời Phục Hưng, cách nghiên cứu cơ thể người bắt đầu thay đổi mạnh mẽ. Thay vì chỉ dựa vào các tác phẩm cổ, nhiều nhà giải phẫu trực tiếp quan sát cơ thể và so sánh những gì nhìn thấy với kiến thức được truyền lại. Andreas Vesalius là một trong những nhân vật tiêu biểu của bước chuyển này. Năm 1543, ông xuất bản De humani corporis fabrica, một công trình giải phẫu có ảnh hưởng sâu rộng, nổi bật với những hình minh họa chi tiết và phương pháp mô tả dựa trên quan sát trực tiếp.

Vesalius không phải người khám phá toàn bộ hệ bạch huyết, nhưng phương pháp của ông đã tạo điều kiện cho những phát hiện về sau. Cũng trong thời kỳ này, Bartolomeo Eustachi mô tả một cấu trúc mà về sau được nhận diện là ống ngực, dù ý nghĩa sinh lý của nó chưa được hiểu đầy đủ. Những đóng góp này cho thấy một điều quan trọng: trước khi có thể giải thích dòng bạch huyết hoạt động như thế nào, các nhà khoa học cần nhận diện đúng những con đường mà dịch di chuyển. Giải phẫu học thực nghiệm chính là nền tảng cho bước tiến đó.

4. Năm 1622–1627: Gaspare Aselli và những mạch trắng như sữa

Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất của lịch sử bạch huyết diễn ra vào năm 1622. Khi giải phẫu một con chó vừa được cho ăn, Gaspare Aselli, nhà giải phẫu người Ý, quan sát thấy những cấu trúc nhỏ màu trắng ở vùng mạc treo ruột. Ban đầu, chúng trông giống những sợi thần kinh. Nhưng khi được quan sát kỹ, các cấu trúc ấy cho thấy đặc điểm của những mạch chứa chất dịch trắng đục. Aselli nhận ra đây là một hệ thống vận chuyển có ý nghĩa đặc biệt và tiếp tục nghiên cứu chúng.

Những mạch này ngày nay được gọi là mạch dưỡng chấp (lacteals), tham gia vận chuyển các hạt chất béo được hấp thu từ ruột. Công trình của Aselli, De lactibus sive lacteis venis, được xuất bản năm 1627, hai năm sau khi ông qua đời. Đây là một trong những công trình chuyên biệt đầu tiên về các mạch dưỡng chấp, có giá trị lớn đối với lịch sử giải phẫu. Tuy nhiên, Aselli vẫn cho rằng dưỡng chấp đi về gan, một nhận định chưa chính xác. Phát hiện của ông vì thế là một bước tiến quan trọng nhưng chưa phải lời giải cuối cùng về đường đi của bạch huyết.

5. Năm 1651: Jean Pecquet phát hiện bể dưỡng chấp và giải thích vai trò của ống ngực

Khoảng ba thập kỷ sau phát hiện của Aselli, Jean Pecquet, nhà khoa học người Pháp, tiếp tục đặt câu hỏi: Những mạch dưỡng chấp đưa dịch đi đâu? Qua nghiên cứu giải phẫu và thực nghiệm, ông mô tả một cấu trúc chứa dưỡng chấp ở vùng bụng, ngày nay được biết đến với tên gọi bể dưỡng chấp (cisterna chyli). Ông cũng nghiên cứu con đường vận chuyển dịch qua ống ngực (thoracic duct), giúp kết nối những mạch từ ruột với hệ tuần hoàn tĩnh mạch.

Năm 1651, Pecquet công bố công trình Experimenta nova anatomica. Ý nghĩa nổi bật của nghiên cứu này là làm thay đổi quan niệm rằng dưỡng chấp từ ruột được vận chuyển trực tiếp về gan. Thay vào đó, ông cho thấy dịch có thể đi qua bể dưỡng chấp, theo ống ngực và trở lại hệ tĩnh mạch gần vùng cổ. Khám phá ấy đã giúp các nhà khoa học nhìn nhận hệ bạch huyết như một con đường vận chuyển có tổ chức. Tuy nhiên, phần lớn mạng lưới bạch huyết ngoài vùng bụng và ngực vẫn chưa được mô tả đầy đủ vào thời điểm đó.

6. Những năm 1650: Thomas Bartholin và Olaus Rudbeck mở rộng bản đồ bạch huyết

Nếu Aselli và Pecquet giúp giải thích hệ thống vận chuyển dưỡng chấp, Thomas Bartholin ở Đan Mạch và Olaus Rudbeck ở Thụy Điển đã góp phần chứng minh rằng các mạch bạch huyết không chỉ hiện diện quanh ruột. Qua những nghiên cứu được công bố vào đầu thập niên 1650, hai nhà giải phẫu mô tả các mạch chứa dịch tại nhiều vùng cơ thể. Các phát hiện này mở rộng hiểu biết về sự phân bố của hệ bạch huyết và giúp phân biệt mạng lưới ấy với hệ thống mạch máu.

Lịch sử cũng ghi nhận cuộc tranh luận giữa Bartholin và Rudbeck về quyền ưu tiên phát hiện. Cả hai đều có những đóng góp đáng kể, nhưng việc xác định ai quan sát, trình bày hoặc công bố trước trở thành vấn đề gây tranh cãi. Đây là một ví dụ thú vị về cách khoa học phát triển: những khám phá lớn đôi khi xuất hiện gần như đồng thời tại nhiều nơi, và giá trị của chúng không chỉ nằm ở tên người được ghi nhận đầu tiên. Quan trọng hơn, đến giữa thế kỷ XVII, khái niệm về một mạng lưới bạch huyết phân bố rộng trong cơ thể đã bắt đầu được hình thành rõ ràng.

7. Cuối thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII: Van bạch huyết và câu hỏi dịch di chuyển bằng cách nào

Khi các nhà khoa học đã biết rằng mạch bạch huyết tồn tại ở nhiều vùng, câu hỏi tiếp theo là: Điều gì giúp dịch di chuyển bên trong chúng? Frederik Ruysch, nhà giải phẫu người Hà Lan, có những đóng góp nổi bật trong việc nghiên cứu cấu trúc van bạch huyết. Ông sử dụng các phương pháp giải phẫu và bơm chất vào mạch để quan sát những cấu trúc rất nhỏ. Việc mô tả các van giúp củng cố hiểu biết rằng dòng dịch trong nhiều mạch bạch huyết có hướng vận chuyển nhất định, thay vì chuyển động tự do theo mọi chiều.

Cũng trong giai đoạn này, William Hunter, William Hewson và William Cruikshank góp phần nghiên cứu chức năng hấp thu và vận chuyển của hệ bạch huyết. Những công trình ấy giúp kết nối giải phẫu với sinh lý: hệ bạch huyết không chỉ là một mạng lưới các ống dẫn, mà còn tham gia thu nhận dịch và các thành phần từ mô. Dù những hiểu biết về áp lực, sự co bóp của mạch và điều hòa dòng bạch huyết còn hạn chế, đây là thời kỳ đặt nền tảng cho việc nghiên cứu hệ bạch huyết như một hệ thống vận chuyển chức năng.

8. Năm 1784–1787: Paolo Mascagni và bản đồ hệ bạch huyết toàn cơ thể

Paolo Mascagni, nhà giải phẫu người Ý, là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất đối với việc mô tả hệ bạch huyết ở người. Ông dành nhiều công sức nghiên cứu các mạch bạch huyết bằng kỹ thuật bơm chất vào mạch và giải phẫu tỉ mỉ. Theo những tư liệu lịch sử, ông đã nghiên cứu hàng trăm cơ thể để nhận diện mạng lưới này. Công trình của ông được ghi nhận qua những bản minh họa quan trọng từ năm 1784 và bộ atlas nổi tiếng Vasorum lymphaticorum corporis humani historia et ichnographia xuất bản năm 1787.

Điều làm nên giá trị đặc biệt của Mascagni là khả năng thể hiện một mạng lưới phức tạp bằng hình ảnh giải phẫu có hệ thống. Trên những bản vẽ của ông, hệ bạch huyết không còn là những mạch nhỏ được quan sát riêng lẻ ở ruột hoặc vùng ngực, mà hiện diện trên nhiều vùng của cơ thể. Các bản minh họa ấy trở thành di sản quan trọng của giải phẫu học và góp phần định hình cách giảng dạy hệ bạch huyết trong những thế kỷ tiếp theo. Đến nay, chúng vẫn cho thấy giá trị của sự quan sát kiên nhẫn và kỹ thuật giải phẫu chính xác.

9. Thế kỷ XIX: Kính hiển vi và sự hình thành sinh lý học cân bằng dịch

Trong thế kỷ XIX, sự phát triển của kính hiển vi và kỹ thuật nghiên cứu mô giúp các nhà khoa học tiếp cận những cấu trúc mà mắt thường không thể quan sát rõ. Các nghiên cứu về mao mạch bạch huyết, lớp tế bào nội mô và sự liên hệ giữa hệ mạch máu với mô kẽ dần được mở rộng. Friedrich von Recklinghausen có những đóng góp trong việc mô tả mạng lưới mao mạch bạch huyết và đặc điểm của thành mạch. Nhờ đó, hệ bạch huyết được nghiên cứu ở cấp độ vi thể, thay vì chỉ dựa trên các mạch lớn có thể nhìn thấy khi giải phẫu.

Cuối thế kỷ XIX, Ernest Starling phát triển những nghiên cứu về sự trao đổi dịch qua thành vi mạch, góp phần hình thành nền tảng sinh lý học cân bằng dịch. Tuy nhiên, cần phân biệt mô hình lịch sử với hiểu biết hiện đại. Mô hình Starling cổ điển thường được giảng dạy như sự cân bằng giữa lọc dịch ở đầu động mạch và tái hấp thu ở đầu tĩnh mạch. Những nghiên cứu sau này về lớp glycocalyx nội mô đã làm thay đổi cách giải thích: trong nhiều mô, lượng dịch lọc ròng được đưa trở lại tuần hoàn chủ yếu qua hệ bạch huyết. Đây là ví dụ điển hình cho thấy một lý thuyết khoa học có thể tiếp tục được điều chỉnh khi bằng chứng mới xuất hiện.

10. Thế kỷ XX: Từ giải phẫu đến quan sát hệ bạch huyết trên cơ thể sống

Bước sang thế kỷ XX, những tiến bộ trong hình ảnh học đã thay đổi đáng kể cách nghiên cứu hệ bạch huyết. Trước đó, phần lớn kiến thức giải phẫu đến từ việc quan sát mô hoặc cơ thể sau khi qua đời. Những kỹ thuật chụp mạch bạch huyết giúp các nhà khoa học bắt đầu khảo sát đường đi của dịch trong cơ thể sống. Năm 1931, Hernani Monteiro mô tả phương pháp chụp mạch bạch huyết ở bàn chân. Đến năm 1952, John Bernard Kinmonth phát triển kỹ thuật sử dụng chất màu để nhận diện mạch, sau đó đưa chất cản quang vào mạch nhằm quan sát trên hình ảnh X-quang.

Những phương pháp tiếp theo như xạ hình bạch huyết, cộng hưởng từ và chụp huỳnh quang cận hồng ngoại với indocyanine green (ICG) tiếp tục mở rộng khả năng khảo sát hệ thống. Đặc biệt, hình ảnh học hiện đại có thể giúp nhận diện những bất thường về đường dẫn lưu, đánh giá chức năng trong một số bối cảnh và hỗ trợ lập kế hoạch điều trị chuyên khoa. Tuy nhiên, mỗi kỹ thuật có ưu điểm và giới hạn riêng; không có một phương pháp hình ảnh duy nhất phù hợp với mọi bệnh lý bạch huyết. Điều quan trọng là từ thế kỷ XX, các nhà khoa học đã có thêm khả năng quan sát hệ bạch huyết khi nó đang hoạt động.

11. Thập niên 1990 đến đầu thế kỷ XXI: Khám phá hệ bạch huyết ở cấp độ phân tử

Trong nhiều thế kỷ, nghiên cứu bạch huyết chủ yếu tập trung vào việc tìm kiếm các mạch và xác định đường đi của dịch. Nhưng từ thập niên 1990, sinh học phân tử đã mở ra một hướng nghiên cứu hoàn toàn mới: Những tín hiệu nào khiến tế bào hình thành mạch bạch huyết? Những yếu tố nào điều khiển sự phát triển và duy trì mạng lưới này? Các nghiên cứu về VEGFR-3, VEGF-C và yếu tố phiên mã PROX1 đã tạo ra những bước tiến quan trọng trong việc giải thích sự hình thành mạch bạch huyết.

Các dấu ấn phân tử như LYVE-1 và podoplanin cũng giúp nhà nghiên cứu nhận diện tế bào nội mô bạch huyết trong mô, dù không phải mọi dấu ấn đều đặc hiệu tuyệt đối trong mọi điều kiện. Nhờ những công cụ này, khoa học có thể nghiên cứu sự phát triển bất thường của mạch bạch huyết, các rối loạn di truyền, vai trò của bạch huyết trong viêm và mối liên hệ với ung thư. Đây là bước chuyển từ câu hỏi “Mạch bạch huyết nằm ở đâu?” sang những câu hỏi sâu hơn: “Mạch được hình thành như thế nào, hoạt động ra sao và vì sao chức năng của chúng có thể suy giảm?”

12. Từ năm 2012 đến hiện đại: Hệ bạch huyết màng não và những câu hỏi mới của khoa học

Trong thời gian dài, hệ thần kinh trung ương thường được mô tả là không có mạng lưới bạch huyết điển hình bên trong nhu mô não. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại đã làm thay đổi cách hiểu về những con đường vận chuyển dịch liên quan đến não và màng não. Năm 2012, các nhà khoa học mô tả trên mô hình động vật một hệ thống vận chuyển dịch quanh mạch trong não, được gọi là glymphatic. Năm 2015, nghiên cứu của Louveau và cộng sự cung cấp bằng chứng quan trọng về những mạch bạch huyết nằm ở màng não. Những công trình tiếp theo tiếp tục khảo sát các cấu trúc này ở người bằng phương pháp hình ảnh.

Cần hiểu rõ rằng hệ glymphatic và mạch bạch huyết màng não không phải cùng một cấu trúc. Hệ glymphatic là khái niệm mô tả những con đường vận chuyển và trao đổi dịch trong não, còn mạch bạch huyết màng não là những mạch bạch huyết thực sự tại lớp màng bao quanh não. Các nghiên cứu này mở ra những câu hỏi quan trọng về cân bằng dịch, miễn dịch thần kinh và quá trình loại bỏ các chất chuyển hóa. Tuy nhiên, nhiều cơ chế vẫn đang được nghiên cứu, và chưa thể suy diễn rằng các kỹ thuật MLD tác động từ bên ngoài cơ thể có thể trực tiếp cải thiện chức năng glymphatic hoặc điều trị bệnh lý thần kinh ở người.

Kết luận: Hàng nghìn năm để hiểu một mạng lưới âm thầm

Từ những ghi chép cổ đại về các tuyến trong cơ thể đến các công trình của Aselli, Pecquet, Bartholin, Rudbeck và Mascagni, lịch sử hệ bạch huyết cho thấy khoa học không phát triển bằng những câu trả lời hoàn chỉnh ngay từ đầu. Mỗi thế hệ nghiên cứu đã quan sát được thêm một phần của hệ thống, điều chỉnh những giả thuyết cũ và mở ra những câu hỏi mới.

Nếu thế kỷ XVII là thời kỳ khám phá những đường dẫn lưu quan trọng, thế kỷ XVIII đánh dấu sự phát triển của bản đồ giải phẫu, thế kỷ XIX mở rộng nghiên cứu vi thể và sinh lý, thì thế kỷ XX–XXI đã đưa hệ bạch huyết vào kỷ nguyên hình ảnh học và sinh học phân tử. Những tiến bộ này không chỉ làm phong phú hiểu biết về giải phẫu, mà còn góp phần thay đổi cách nghiên cứu phù bạch huyết, miễn dịch, ung thư và các rối loạn vận chuyển dịch.

Điều đáng trân trọng nhất trong hành trình ấy có lẽ là tinh thần khoa học: luôn quan sát, kiểm chứng và sẵn sàng điều chỉnh những điều từng được xem là đúng. Với người học và thực hành dẫn lưu bạch huyết thủ công, hiểu lịch sử không chỉ là ghi nhớ tên các nhà khoa học. Đó còn là cách nhận ra rằng mọi kỹ thuật chăm sóc cần được đặt trên nền tảng giải phẫu, sinh lý và bằng chứng nghiên cứu, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm được truyền lại.

Tài liệu tham khảo

1. Natale G. và cộng sự (2017). Scholars and scientists in the history of the lymphatic system. Journal of Anatomy. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5554832/

2. van Schaik C. J. và cộng sự (2022). The lymphatic system throughout history: From hieroglyphic translations to state of the art radiological techniques. Clinical Anatomy. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9542037/

3. Irschick R., Siemon C., Brenner E. (2019). The history of anatomical research of lymphatics – From the ancient times to the end of the European Renaissance. Annals of Anatomy. https://doi.org/10.1016/j.aanat.2019.01.010

4. Lymphatic System in Organ Development, Function, and Regeneration (2023). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10155258/

5. Lymphatic vessel: Origin, heterogeneity, biological functions and therapeutic targets (2024). https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10764842/

6. Louveau A. và cộng sự (2015). Structural and functional features of central nervous system lymphatic vessels. Nature. https://doi.org/10.1038/nature14432

7. Iliff J. J. và cộng sự (2012). A paravascular pathway facilitates CSF flow through the brain parenchyma and the clearance of interstitial solutes, including amyloid β. Science Translational Medicine. https://doi.org/10.1126/scitranslmed.3003748

Nội dung được biên soạn nhằm mục đích giáo dục lịch sử khoa học. Những tư liệu cổ đại và các tranh luận về quyền ưu tiên phát hiện được trình bày theo cách thận trọng, dựa trên các tổng quan lịch sử. Bài viết phân biệt lịch sử nghiên cứu hệ bạch huyết với lịch sử phát triển các phương pháp dẫn lưu bạch huyết thủ công.