Giải phẫu hệ bạch huyết chi dưới: Từ bàn chân đến các nhóm hạch vùng bẹn

Mỗi ngày, đôi chân giúp chúng ta đứng, đi lại và nâng đỡ trọng lượng cơ thể. Bên dưới da, giữa các lớp cơ và xung quanh những cấu trúc sâu của chi dưới là một mạng lưới bạch huyết âm thầm thu nhận dịch từ mô và vận chuyển về hệ tuần hoàn máu.

Hành trình ấy bắt đầu từ những mao mạch bạch huyết rất nhỏ trong bàn chân, tiếp tục qua các mạch thu gom ở cẳng chân và đùi, rồi đến những nhóm hạch nằm ở vùng khoeo và bẹn. Từ đây, bạch huyết được vận chuyển qua hệ hạch vùng chậu, các thân bạch huyết thắt lưng và cuối cùng trở về tuần hoàn tĩnh mạch thông qua hệ ống ngực.

Tuy nhiên, hệ bạch huyết chi dưới không đơn giản là một đường ống đi thẳng từ bàn chân lên bẹn. Những vùng mô khác nhau có thể sử dụng các tuyến dẫn lưu khác nhau. Mạch nông không hoàn toàn giống mạch sâu; vùng trong cẳng chân không nhất thiết có cùng đường đi với vùng ngoài; và không phải mọi dòng bạch huyết đều đi qua hạch khoeo.

Để hiểu rõ hệ thống này, chúng ta sẽ lần lượt khám phá cấu trúc và bản đồ dẫn lưu từ bàn chân đến các nhóm hạch vùng bẹn.

1. Tổng quan hệ bạch huyết chi dưới

Hệ bạch huyết chi dưới bao gồm các mao mạch bạch huyết trong mô, mạch tiền thu gom, mạch thu gom, những nhóm hạch khu vực và các tuyến dẫn lưu kết nối với hệ thống bạch huyết vùng chậu.

Ở cấp độ nhỏ nhất, các mao mạch bạch huyết thu nhận một phần dịch và các thành phần từ khoảng gian bào. Sau đó, bạch huyết được vận chuyển qua những mạch lớn hơn có hệ thống van, giúp hạn chế dòng chảy ngược và hỗ trợ quá trình di chuyển của dịch theo các tuyến thu gom.

Về mặt giải phẫu, hệ bạch huyết chi dưới thường được chia thành hệ thống nông và hệ thống sâu.

Hệ thống nông chủ yếu nằm trong da và mô dưới da, tiếp nhận bạch huyết từ những cấu trúc phía trên mạc sâu. Nhiều mạch nông tạo thành những tuyến dài đi từ bàn chân lên cẳng chân, đùi và vùng bẹn.

Trong khi đó, hệ thống sâu liên quan đến các cơ, xương, khớp, gân và những cấu trúc nằm dưới mạc sâu. Nhiều mạch bạch huyết sâu đi gần các bó mạch máu lớn và thường có đường dẫn lưu liên quan đến hệ hạch khoeo hoặc hạch bẹn sâu.

Hai hệ thống này không hoàn toàn tách biệt. Giữa các mạng lưới có thể tồn tại những mạch xuyên mạc và các đường nối, cho phép sự liên hệ giữa những vùng mô ở các độ sâu khác nhau.

Điều quan trọng là bản đồ giải phẫu mô tả những tuyến thường gặp. Trên thực tế, số lượng, vị trí và cách kết nối của các mạch có thể khác nhau giữa các cá thể.

2. Mạng lưới bạch huyết tại ngón chân, mu bàn chân và lòng bàn chân

Bàn chân là nơi bắt đầu của nhiều tuyến dẫn lưu bạch huyết chi dưới. Trong da và mô dưới da của các ngón chân, mu bàn chân và lòng bàn chân có những mạng lưới mao mạch bạch huyết thu nhận dịch từ các mô xung quanh.

Từ những mạng lưới nhỏ này, bạch huyết được đưa vào các mạch tiền thu gom và mạch thu gom lớn hơn. Các mạch nông có thể kết nối với nhau thành những tuyến chạy dọc theo các vùng của bàn chân trước khi đi lên cổ chân.

Ở mu bàn chân, nhiều mạch thu gom nông hướng về những tuyến nằm phía trước và phía trong cổ chân. Từ đây, một phần lớn bạch huyết tiếp tục theo những đường dẫn lưu ở mặt trong cẳng chân, liên quan về mặt vị trí với hệ tĩnh mạch hiển lớn.

Ở vùng bờ ngoài bàn chân và phần ngoài gót chân, một số mạch bạch huyết có thể hướng về phía sau mắt cá ngoài, rồi đi lên mặt sau – ngoài cẳng chân. Những tuyến này thường liên quan đến hệ thống dẫn lưu hướng về vùng khoeo.

Ở lòng bàn chân, mạng lưới bạch huyết có thể kết nối với các mạch nông ở rìa bàn chân và những tuyến nằm sâu hơn. Do bàn chân có cấu trúc nhiều lớp, không nên cho rằng toàn bộ bạch huyết từ lòng bàn chân đều đi theo cùng một đường.

Các nghiên cứu giải phẫu vi thể cho thấy những mạch thu gom ở bàn chân có thể phân nhánh, hợp lưu hoặc bắt chéo nhau trong quá trình di chuyển. Vì vậy, hình ảnh một vài mũi tên đi lên từ các ngón chân chỉ là cách minh họa những hướng vận chuyển chủ yếu.

3. Đường dẫn lưu nông phía trong chi dưới và mối liên hệ với tĩnh mạch hiển lớn

Một trong những tuyến dẫn lưu nông quan trọng nhất của chi dưới nằm dọc vùng trước – trong bàn chân, cẳng chân và đùi.

Các mạch bạch huyết từ phần trong bàn chân và nhiều vùng ở phía trước cẳng chân thường đi lên theo một tuyến có mối liên hệ giải phẫu với tĩnh mạch hiển lớn (Great Saphenous Vein).

Tĩnh mạch hiển lớn bắt đầu từ hệ tĩnh mạch nông của bàn chân, đi phía trước mắt cá trong, tiếp tục dọc mặt trong cẳng chân và đùi trước khi đổ vào tĩnh mạch đùi. Nhiều mạch bạch huyết nông đi trong những vùng mô gần tuyến này, nhưng chúng là các cấu trúc độc lập, không nằm bên trong tĩnh mạch.

Từ cẳng chân, những mạch thu gom nông có thể tiếp tục đi lên vùng gối trong, mặt trước – trong đùi và hướng về hệ hạch bẹn nông.

Một đặc điểm đáng chú ý là phần lớn các tuyến nông thuộc vùng trước – trong chi dưới không bắt buộc phải đi qua hạch khoeo. Nhiều mạch có thể đi trực tiếp từ cẳng chân và đùi đến các nhóm hạch bẹn.

Tuy nhiên, không nên hiểu tuyến hiển lớn là con đường duy nhất của toàn bộ hệ bạch huyết nông chi dưới. Các nghiên cứu giải phẫu cho thấy có những bó mạch khác nhau, những đường nối và các nhóm mạch có thể đi đến những hạch tiếp nhận riêng biệt trong vùng bẹn.

Điều này giúp giải thích vì sao việc ghi nhớ một đường dẫn lưu nông chính là cần thiết, nhưng chưa đủ để mô tả toàn bộ mạng lưới bạch huyết của chi dưới.

4. Đường dẫn lưu phía sau – ngoài cẳng chân và mối liên hệ với tĩnh mạch hiển bé

Bên cạnh tuyến nông phía trong, chi dưới còn có một hệ thống dẫn lưu quan trọng ở vùng ngoài bàn chân và phía sau cẳng chân.

Một số mạch bạch huyết từ vùng ngoài gót chân, bờ ngoài bàn chân và phần sau – ngoài cẳng chân đi lên theo những tuyến gần tĩnh mạch hiển bé (Small Saphenous Vein).

Tĩnh mạch hiển bé thường đi từ phía ngoài bàn chân, qua vùng sau mắt cá ngoài, tiếp tục dọc mặt sau cẳng chân và hướng về vùng khoeo. Các mạch bạch huyết nông liên quan đến tuyến này có thể dẫn lưu đến những hạch nằm trong hố khoeo.

Hạch khoeo (Popliteal Lymph Nodes) vì vậy là một trạm dẫn lưu quan trọng đối với một phần hệ bạch huyết nông phía sau – ngoài chi dưới.

Tuy nhiên, không phải toàn bộ bạch huyết từ mặt sau cẳng chân đều phải đi qua hạch khoeo. Một số mạch có thể nối với những tuyến nông khác hoặc tiếp tục theo các đường dẫn lưu hướng về vùng bẹn.

Các nghiên cứu về giải phẫu chức năng cũng cho thấy mạng lưới mạch bạch huyết có thể có những bó dẫn lưu riêng, không hoàn toàn trùng với sự phân chia giải phẫu của các tĩnh mạch nông.

Vì vậy, cách hiểu phù hợp là: tuyến hiển bé – hạch khoeo là một đường dẫn lưu thường gặp, đặc biệt đối với một phần vùng ngoài bàn chân và sau – ngoài cẳng chân, chứ không phải tuyến bắt buộc của toàn bộ mặt sau chi dưới.

5. Hạch khoeo: Trạm trung gian của một số đường dẫn lưu chi dưới

Hố khoeo là vùng lõm nằm phía sau khớp gối, được giới hạn bởi các nhóm cơ đùi và cẳng chân. Bên trong hố khoeo có những cấu trúc quan trọng như động mạch khoeo, tĩnh mạch khoeo, các dây thần kinh và mô mỡ chứa những hạch bạch huyết.

Hạch khoeo thường nằm sâu trong vùng khoeo, một số hạch liên quan đến các mạch máu khoeo hoặc những cấu trúc nằm dưới mạc khoeo. Số lượng và vị trí của chúng có thể thay đổi giữa các cá thể.

Các hạch này tiếp nhận bạch huyết từ một phần vùng ngoài bàn chân, mặt sau cẳng chân và nhiều cấu trúc sâu của cẳng chân, bàn chân hoặc khớp gối.

Sau khi bạch huyết đi qua hạch khoeo, các mạch đi thường tiếp tục theo những tuyến sâu ở đùi, liên quan đến các bó mạch đùi và hệ thống hạch bẹn sâu. Một số tuyến có thể có cách kết nối khác tùy đặc điểm giải phẫu.

Điểm quan trọng cần ghi nhớ là hạch khoeo không phải trạm bắt buộc của mọi đường dẫn lưu từ bàn chân lên bẹn.

Nếu chỉ quan sát sơ đồ hệ bạch huyết chi dưới dưới dạng một chuỗi “bàn chân → hạch khoeo → hạch bẹn”, người đọc có thể hiểu sai rằng toàn bộ bạch huyết chi dưới đều đi theo tuyến này.

Trên thực tế, nhiều mạch nông ở phía trong chi dưới đi trực tiếp đến hạch bẹn nông, trong khi hạch khoeo tiếp nhận những lãnh thổ nhất định và một phần hệ dẫn lưu sâu.

Đây là một trong những đặc điểm giải phẫu quan trọng nhất cần phân biệt khi học hệ bạch huyết chi dưới.

6. Hệ bạch huyết sâu của bàn chân, cẳng chân và đùi

Không giống các mạch nông nằm trong mô dưới da, mạch bạch huyết sâu được phân bố trong những cấu trúc nằm dưới mạc sâu, bao gồm cơ, khớp, xương và các mô liên kết sâu.

Nhiều mạch sâu đi cùng các bó mạch máu của chi dưới. Ở cẳng chân, chúng có thể liên quan đến các mạch chày trước, chày sau và mạch mác. Những tuyến này vận chuyển bạch huyết từ các cấu trúc sâu của bàn chân và cẳng chân về những nhóm hạch nằm cao hơn.

Một phần hệ dẫn lưu sâu đi qua vùng khoeo và liên quan đến các hạch khoeo. Từ đây, bạch huyết tiếp tục theo những mạch lớn ở đùi, rồi hướng về hệ thống hạch bẹn sâu hoặc các nhóm hạch liên quan đến mạch chậu ngoài.

Tại vùng đùi, các mạch bạch huyết sâu thường có mối liên hệ với hệ mạch đùi và những cấu trúc nằm trong các khoang cơ. Đường dẫn lưu của các mô sâu có thể khác với đường dẫn lưu của da và mô dưới da ngay phía bên ngoài.

Giữa hệ nông và hệ sâu có thể tồn tại những mạch xuyên mạc, giúp kết nối các mạng lưới ở những lớp mô khác nhau. Tuy nhiên, không nên cho rằng tất cả các mạch nông đều đổ vào hệ sâu trước khi đến hạch bẹn.

Sự phân biệt này có ý nghĩa quan trọng khi nghiên cứu phù chi dưới. Tình trạng tích tụ dịch trong da và mô dưới da không nhất thiết phản ánh trực tiếp tình trạng của toàn bộ mạng lưới bạch huyết sâu, và ngược lại.

7. Hệ bạch huyết vùng đùi và sự hội tụ về các nhóm hạch bẹn

Vùng đùi là nơi nhiều tuyến dẫn lưu từ cẳng chân và bàn chân tiếp tục hướng về vùng bẹn. Tại đây, hệ thống mạch nông và sâu được tổ chức theo những đường đi khác nhau, nhưng đều có thể kết nối với các nhóm hạch khu vực.

Ở lớp nông, nhiều mạch bạch huyết từ mặt trước và mặt trong đùi hướng đến các nhóm hạch bẹn nông. Những mạch này có thể tập hợp thành các bó thu gom lớn, phân nhánh trước khi đi vào những hạch tiếp nhận.

Các nghiên cứu giải phẫu cho thấy một số mạch nông chi dưới có thể hội tụ về những hạch tiếp nhận ưu thế tại phần dưới tam giác đùi. Tuy nhiên, số lượng hạch tiếp nhận và vị trí chính xác của chúng không hoàn toàn giống nhau ở mọi cá thể.

Ở lớp sâu, những mạch bạch huyết liên quan đến cơ và các bó mạch lớn của đùi thường hướng về hệ hạch bẹn sâu. Một số đường có thể tiếp tục đến các nhóm hạch chậu ngoài.

Vùng đùi còn có những mạng lưới mạch liên quan đến mặt ngoài, mặt sau và vùng gần mông. Những tuyến này có thể có sự kết nối với các nhóm hạch khác nhau, vì vậy không nên xem toàn bộ đùi như một lãnh thổ dẫn lưu đồng nhất.

Khi quan sát bản đồ chi dưới, có thể thấy vùng đùi không chỉ là đoạn nối giữa cẳng chân và bẹn. Đây còn là nơi nhiều tuyến mạch thu gom tiếp tục phân nhánh, hợp lưu và hướng đến những nhóm hạch tiếp nhận khác nhau.

8. Hạch bẹn nông: Điểm tiếp nhận quan trọng của hệ bạch huyết chi dưới

Hạch bẹn nông (Superficial Inguinal Lymph Nodes) nằm trong mô dưới da vùng bẹn, phía dưới dây chằng bẹn và gần các cấu trúc mạch máu nông.

Đây là một trong những nhóm hạch quan trọng nhất đối với hệ dẫn lưu bạch huyết nông của chi dưới. Nhiều mạch từ da và mô dưới da của bàn chân, cẳng chân và đùi đi đến nhóm hạch này.

Trong giải phẫu kinh điển, hạch bẹn nông thường được mô tả thành hai tập hợp chính: nhóm ngang và nhóm dọc.

Nhóm ngang nằm gần và phía dưới dây chằng bẹn, tiếp nhận bạch huyết từ những vùng như thành bụng dưới, phần dưới lưng, vùng mông, tầng sinh môn và một số cấu trúc sinh dục ngoài.

Nhóm dọc nằm dọc theo đoạn cuối của tĩnh mạch hiển lớn, tiếp nhận phần lớn bạch huyết nông từ chi dưới.

Một số hệ thống giải phẫu chia hạch bẹn nông thành những nhóm nhỏ hơn như trên – trong, trên – ngoài và dưới, hoặc phân chia theo các vùng quanh chỗ nối hiển – đùi. Những cách phân loại này có thể khác nhau về số nhóm nhưng cùng nhằm mô tả sự phân bố của hạch trong vùng bẹn.

Một điều cần lưu ý là hạch bẹn nông không chỉ tiếp nhận bạch huyết từ chân. Chúng còn liên quan đến những lãnh thổ khác như thành bụng dưới và tầng sinh môn. Vì vậy, khi một hạch bẹn thay đổi kích thước, không thể mặc định nguyên nhân luôn nằm ở chi dưới.

Từ hạch bẹn nông, bạch huyết thường tiếp tục đến hệ thống hạch bẹn sâu và những tuyến dẫn lưu hướng về vùng chậu.

9. Hạch bẹn sâu và mối liên hệ với hệ thống mạch đùi

Hạch bẹn sâu (Deep Inguinal Lymph Nodes) nằm sâu hơn so với hạch bẹn nông, gần tĩnh mạch đùi và trong khu vực liên quan đến bao đùi.

Nhóm này tiếp nhận bạch huyết từ nhiều cấu trúc sâu của chi dưới, đồng thời nhận bạch huyết từ các hạch bẹn nông thông qua những mạch nối.

Một số hạch bẹn sâu nằm gần đoạn trên của tĩnh mạch đùi. Trong các tài liệu giải phẫu, hạch nằm cao gần ống đùi thường được nhắc đến với tên hạch Cloquet hoặc Rosenmüller. Tuy nhiên, sự hiện diện và hình thái của hạch này có thể thay đổi giữa các cá thể.

Từ hệ hạch bẹn sâu, bạch huyết thường tiếp tục đi lên các nhóm hạch chậu ngoài (External Iliac Lymph Nodes). Đây là một trong những bước kết nối quan trọng giữa hệ dẫn lưu chi dưới và hệ thống hạch vùng chậu.

Cần phân biệt hạch bẹn sâu với hạch bẹn nông về cả vị trí lẫn lãnh thổ tiếp nhận. Hạch bẹn nông liên quan chủ yếu đến nhiều tuyến dẫn lưu từ da và mô dưới da, trong khi hạch bẹn sâu có mối liên hệ đáng kể với hệ thống dẫn lưu sâu và các mạch đi từ hạch nông.

Tuy nhiên, cách tổ chức thực tế không phải một chuỗi hoàn toàn cố định. Có thể tồn tại những đường nối và biến thể giữa các nhóm hạch, đặc biệt tại vùng chuyển tiếp giữa bẹn và chậu.

10. Từ hạch bẹn đến hạch chậu, thân thắt lưng và ống ngực

Hành trình vận chuyển bạch huyết từ chi dưới không kết thúc tại vùng bẹn.

Sau khi đi qua các nhóm hạch bẹn, bạch huyết tiếp tục được vận chuyển đến hệ thống hạch chậu ngoài, sau đó thường hướng đến các nhóm hạch chậu chung và hạch thắt lưng nằm sâu trong vùng bụng.

Các nhóm hạch thắt lưng, bao gồm những hạch nằm gần động mạch chủ bụng và tĩnh mạch chủ dưới, tiếp nhận bạch huyết từ nhiều vùng của cơ thể, trong đó có các tuyến đi lên từ chi dưới và vùng chậu.

Từ đây, các mạch bạch huyết tiếp tục hợp thành thân bạch huyết thắt lưng phải và trái (Lumbar Lymphatic Trunks). Những thân này đưa bạch huyết về vùng khởi đầu của hệ ống ngực, thường thông qua bể dưỡng chấp hoặc những đường hợp lưu tương ứng.

Bể dưỡng chấp (Cisterna Chyli) là một cấu trúc giãn của hệ bạch huyết trung tâm, nhưng không phải ai cũng có bể dưỡng chấp dưới dạng một túi rõ ràng. Ở một số người, các thân bạch huyết hợp lưu trực tiếp hoặc tạo thành mạng lưới mạch trước khi tiếp tục thành ống ngực.

Từ vùng bụng, ống ngực đi lên qua cơ hoành, tiếp tục trong lồng ngực và thường kết thúc tại hệ tĩnh mạch ở nền cổ trái.

Điều đáng chú ý là bạch huyết từ cả hai chi dưới chủ yếu trở về tuần hoàn máu thông qua hệ ống ngực, chứ không chia thành chân phải về ống bạch huyết phải và chân trái về ống ngực.

Như vậy, dù bắt đầu ở bàn chân phải hay bàn chân trái, phần lớn các tuyến dẫn lưu đều kết nối với cùng một hệ thống vận chuyển trung tâm trước khi trở về tuần hoàn máu.

11. Lãnh thổ dẫn lưu bạch huyết và khái niệm Lymphosome

Trong nghiên cứu giải phẫu bạch huyết hiện đại, một khái niệm đáng chú ý là Lymphosome – lãnh thổ mô có những mạch bạch huyết kết nối đến cùng một nhóm hạch khu vực.

Khái niệm này được phát triển từ những nghiên cứu giải phẫu nhằm mô tả chính xác hơn cách các mạch bạch huyết nông được tổ chức và phân bố. Thay vì chỉ mô tả một hướng dẫn lưu chung cho cả chi dưới, cách tiếp cận theo lymphosome giúp nhận diện những vùng mô có các tuyến thu gom và nhóm hạch tiếp nhận tương ứng.

Ở chi dưới, những mạch nông từ các vùng khác nhau của bàn chân, cẳng chân và đùi có thể hướng đến những nhóm hạch khác nhau tại vùng khoeo, bẹn nông hoặc bẹn sâu.

Một nghiên cứu giải phẫu trên các chi dưới người hiến xác đã ghi nhận các mạch thu gom có thể phân nhánh, hội tụ, bắt chéo hoặc nối với những mạch lân cận trên hành trình đi đến các nhóm hạch. Những phát hiện này cho thấy hệ thống dẫn lưu có cấu trúc phức tạp hơn mô hình những đường thẳng đơn giản.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa lãnh thổ giải phẫu thường gặp và đường dẫn lưu đang hoạt động ở một cá thể cụ thể. Khái niệm lymphosome giúp tổ chức kiến thức giải phẫu, nhưng không có nghĩa rằng ranh giới giữa các lãnh thổ là những đường ngăn cách kín.

Đặc biệt, ở người từng phẫu thuật, xạ trị hoặc có tổn thương hệ bạch huyết, mạng lưới dẫn lưu có thể thay đổi. Khi đó, không thể mặc định rằng đường vận chuyển thực tế vẫn giống hoàn toàn với bản đồ của người khỏe mạnh.

12. Ý nghĩa của giải phẫu bạch huyết chi dưới đối với việc nhận diện phù

Chi dưới là một trong những vùng thường gặp tình trạng sưng hoặc phù. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp chân to hoặc sưng đều xuất phát từ rối loạn hệ bạch huyết.

Phù chi dưới có thể liên quan đến nhiều cơ chế, bao gồm bệnh lý tĩnh mạch, suy tim, bệnh thận, tác dụng của thuốc, tình trạng viêm, huyết khối tĩnh mạch hoặc suy giảm chức năng vận chuyển bạch huyết.

Phù bạch huyết (Lymphedema) xảy ra khi khả năng vận chuyển của hệ bạch huyết không đáp ứng được nhu cầu dẫn lưu, dẫn đến sự tích tụ dịch giàu protein trong mô và những thay đổi mô có thể tiến triển theo thời gian.

Ở một số người, phù có thể bắt đầu tại bàn chân hoặc các ngón chân, trong khi ở người khác, sự phân bố có thể khác nhau tùy nguyên nhân, giai đoạn và vị trí tổn thương hệ dẫn lưu.

Việc hiểu hệ thống mạch nông, sâu và các nhóm hạch khu vực giúp nhân viên y tế định hướng đánh giá. Tuy nhiên, chỉ dựa vào vị trí phù không đủ để xác định chính xác mạch nào bị tổn thương hoặc nhóm hạch nào mất chức năng.

Trong những trường hợp cần thiết, bác sĩ có thể sử dụng các phương pháp khảo sát như siêu âm mạch máu, xạ hình bạch huyết, chụp bạch huyết huỳnh quang indocyanine green (ICG) hoặc các kỹ thuật hình ảnh khác để đánh giá những vấn đề cụ thể.

Đặc biệt, sưng một chân xuất hiện đột ngột, kèm đau, nóng đỏ hoặc khó thở cần được đánh giá y khoa khẩn cấp vì có thể liên quan đến huyết khối tĩnh mạch hoặc những tình trạng nghiêm trọng khác. Không nên tự thực hiện kỹ thuật dẫn lưu bằng tay khi chưa loại trừ những nguyên nhân cần xử trí y tế.

13. Ý nghĩa đối với người học dẫn lưu bạch huyết thủ công

Đối với người học dẫn lưu bạch huyết thủ công (Manual Lymphatic Drainage – MLD), giải phẫu chi dưới là nền tảng quan trọng để hiểu sự khác biệt giữa các tuyến dẫn lưu nông và sâu, cũng như vai trò của những nhóm hạch khu vực.

Một người hiểu giải phẫu không chỉ ghi nhớ rằng bạch huyết từ chân thường hướng về vùng bẹn, mà còn biết rằng có những tuyến đi qua hạch khoeo, những tuyến đi trực tiếp đến hạch bẹn nông và những mạch sâu có đường vận chuyển riêng.

Kiến thức này cũng giúp giải thích vì sao không thể áp dụng một bản đồ dẫn lưu cố định cho mọi người, đặc biệt ở những trường hợp đã phẫu thuật hạch bẹn, điều trị ung thư vùng chậu hoặc có những thay đổi của hệ bạch huyết.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ bản đồ giải phẫu với phác đồ chăm sóc. Việc xác định một tuyến dẫn lưu trên hình không đồng nghĩa với việc một thao tác bằng tay sẽ tác động trực tiếp và có chọn lọc lên tuyến đó.

Trong điều trị phù bạch huyết, MLD có thể được xem xét như một thành phần của chương trình chăm sóc phù hợp ở những trường hợp được chỉ định. Hiệu quả của từng thành phần cần được đánh giá dựa trên nghiên cứu lâm sàng và kết quả thực tế, không chỉ suy luận từ cấu trúc giải phẫu.

Với người có phù chi dưới, đánh giá nguyên nhân, mức độ phù, tình trạng da, tuần hoàn động mạch – tĩnh mạch và các yếu tố an toàn luôn là những bước quan trọng trước khi lựa chọn phương pháp chăm sóc.

Hiểu bản đồ dẫn lưu là nền tảng để đặt câu hỏi đúng về cơ thể, không phải lý do để bỏ qua việc đánh giá từng trường hợp cụ thể.

Kết luận

Hệ bạch huyết chi dưới là một mạng lưới dẫn lưu có tổ chức, kéo dài từ những mao mạch nhỏ trong ngón chân và bàn chân đến các mạch thu gom ở cẳng chân, đùi và những nhóm hạch vùng khoeo, bẹn.

Trong đó, nhiều tuyến nông phía trước – trong chi dưới có mối liên hệ với đường đi của tĩnh mạch hiển lớn và hướng về hạch bẹn nông. Một phần hệ dẫn lưu phía sau – ngoài có thể đi theo tuyến gần tĩnh mạch hiển bé và qua hạch khoeo. Hệ thống sâu lại có những đường vận chuyển riêng, thường liên quan đến các bó mạch máu sâu và những nhóm hạch nằm sâu hơn.

Từ vùng bẹn, bạch huyết tiếp tục đi qua hệ hạch chậu, hạch thắt lưng và các thân bạch huyết lớn trước khi trở về tuần hoàn tĩnh mạch thông qua hệ ống ngực.

Điều quan trọng nhất là nhận thức rằng hệ bạch huyết chi dưới không chỉ có một đường dẫn lưu duy nhất. Những tuyến mạch có thể phân nhánh, kết nối và thay đổi giữa các cá thể.

Từ bàn chân đến vùng bẹn là hành trình của nhiều con đường bạch huyết cùng hướng về trung tâm, nhưng mỗi vùng mô có thể có một tuyến vận chuyển riêng.

Tài liệu tham khảo

1. Suami H., Scaglioni M. F. (2018). Anatomy of the Lymphatic System and the Lymphosome Concept with Reference to Lymphedema. Seminars in Plastic Surgery, 32(1), 5–11. https://doi.org/10.1055/s-0038-1635118

2. Pan W. R., Wang D. G., Levy S. M., Chen Y. (2013). Superficial Lymphatic Drainage of the Lower Extremity: Anatomical Study and Clinical Implications. Plastic and Reconstructive Surgery, 132(3), 696–707. https://doi.org/10.1097/PRS.0b013e31829ad12e

3. Bui T., Bordoni B. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Inguinal Lymph Node. StatPearls, NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557639/

4. Hyland S., Sinkler M. A., Varacallo M. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Popliteal Region. StatPearls, NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532891/

5. Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Calf. StatPearls, NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459362/

6. A New Lymphography Protocol and Interpretation Principles Based on Functional Lymphatic Anatomy in Lower Limb Lymphedema. Anatomical Science International, 2024. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10901976/

Nội dung thuộc Thư viện Tri thức MLD Việt Nam, phục vụ mục đích giáo dục và phổ biến kiến thức giải phẫu. Bài viết không thay thế hoạt động thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.