Tắc bạch huyết là gì? Nguyên nhân và những dấu hiệu cảnh báo phù bạch huyết

“Tắc bạch huyết” là cách gọi khá phổ biến khi một vùng cơ thể bị sưng, nặng hoặc căng tức bất thường. Tuy nhiên, dưới góc độ y học, tình trạng này không phải lúc nào cũng bắt nguồn từ một mạch bạch huyết bị chặn hoàn toàn giống như một đường ống bị tắc. Vấn đề có thể nằm ở sự suy giảm khả năng vận chuyển của hệ bạch huyết, khiến lượng dịch và các thành phần cần được thu nhận từ mô vượt quá khả năng đáp ứng của hệ thống.

Khi sự mất cân bằng này kéo dài, dịch có thể tích tụ trong khoảng gian bào, dẫn đến tình trạng phù bạch huyết (lymphedema). Những biểu hiện ban đầu đôi khi rất kín đáo, chẳng hạn cảm giác nặng chi, trang sức trở nên chật hoặc một vùng cơ thể có vẻ đầy hơn bình thường. Hiểu đúng cơ chế và nhận biết sớm những thay đổi này có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá và quản lý phù bạch huyết.

1. “Tắc bạch huyết” thực chất là gì?

Hệ bạch huyết là mạng lưới gồm các mao mạch bạch huyết, mạch bạch huyết thu gom, hạch bạch huyết và các cấu trúc liên quan, đảm nhiệm vai trò thu nhận dịch từ khoảng gian bào và đưa dịch trở về hệ tuần hoàn máu. Trong điều kiện bình thường, hệ thống có khả năng vận chuyển đủ lượng dịch cần được dẫn lưu, góp phần duy trì cân bằng dịch trong mô.

Khái niệm quan trọng để hiểu phù bạch huyết là sự cân bằng giữa lượng dịch cần được vận chuyển và khả năng vận chuyển của hệ bạch huyết. Khi hệ bạch huyết bị tổn thương, phát triển bất thường hoặc suy giảm chức năng, khả năng vận chuyển có thể không còn đáp ứng được nhu cầu dẫn lưu. Đây là cơ chế quan trọng trong sự hình thành phù bạch huyết.

Hình 1. Cơ chế hình thành phù bạch huyết

Tuy nhiên, cần phân biệt suy giảm vận chuyển bạch huyết với tình trạng phù do những nguyên nhân khác. Chẳng hạn, suy tĩnh mạch hoặc suy tim có thể làm tăng lượng dịch cần được hệ bạch huyết thu nhận, dù hệ thống bạch huyết chưa bị tổn thương nguyên phát. Khi tình trạng quá tải kéo dài, chức năng bạch huyết cũng có thể bị ảnh hưởng thứ phát. Vì vậy, không phải mọi trường hợp tích tụ dịch trong mô đều có thể được chẩn đoán là phù bạch huyết.

2. Những nguyên nhân nào có thể làm suy giảm chức năng hệ bạch huyết?

Về nguyên nhân, phù bạch huyết thường được chia thành hai nhóm chính: nguyên phát và thứ phát. Phù bạch huyết nguyên phát liên quan đến những bất thường trong quá trình phát triển hoặc cấu trúc của hệ bạch huyết, có thể có yếu tố di truyền. Những bất thường này đôi khi hiện diện từ khi sinh ra nhưng triệu chứng có thể xuất hiện ở thời thơ ấu, tuổi trưởng thành hoặc muộn hơn, tùy từng trường hợp.

Phù bạch huyết thứ phát xảy ra khi hệ bạch huyết bị tổn thương hoặc suy giảm khả năng vận chuyển do những yếu tố mắc phải. Các nguyên nhân được ghi nhận bao gồm phẫu thuật ảnh hưởng đến hạch hoặc mạch bạch huyết, xạ trị, một số bệnh nhiễm trùng, chấn thương và những tình trạng bệnh lý khác. Béo phì ở mức độ rất cao cũng có thể liên quan đến rối loạn chức năng bạch huyết và sự phát triển phù bạch huyết thứ phát.

Ở người đã điều trị ung thư, đặc biệt sau phẫu thuật hạch hoặc xạ trị vùng có hệ thống dẫn lưu bạch huyết quan trọng, khả năng vận chuyển của hệ bạch huyết có thể bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, không phải tất cả người trải qua những phương pháp điều trị này đều phát triển phù bạch huyết. Nguy cơ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như phạm vi can thiệp, phương pháp điều trị, tình trạng mô và đặc điểm cá nhân.

3. Những thay đổi về kích thước và cảm giác có thể xuất hiện sớm

Một trong những dấu hiệu thường được nhận thấy là sự thay đổi kích thước của một tay, một chân hoặc một vùng cơ thể. Vùng bị ảnh hưởng có thể trông đầy hơn, tăng chu vi hoặc khác biệt so với bên đối diện. Tuy nhiên, phù bạch huyết không nhất thiết chỉ xuất hiện ở một bên và cũng không giới hạn ở các chi. Tùy nguyên nhân, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến vùng thân mình, đầu, cổ hoặc những vị trí khác.

Ở giai đoạn sớm, sự thay đổi kích thước có thể rất nhỏ, chưa đủ rõ để dễ dàng nhận biết bằng mắt thường. Một số người phát hiện dấu hiệu thông qua những vật dụng quen thuộc: nhẫn khó tháo hơn, đồng hồ chật hơn, tay áo bó hơn hoặc giày dép không còn vừa như trước. Đây là những biểu hiện có thể gợi ý sự thay đổi thể tích mô, nhưng không đủ để xác định nguyên nhân.

Bên cạnh thay đổi kích thước, cảm giác nặng, đầy, căng tức hoặc khó chịu cũng có thể xuất hiện. Đặc biệt ở những người có tiền sử điều trị ung thư liên quan đến hệ bạch huyết, những thay đổi cảm giác mới xuất hiện hoặc kéo dài nên được trao đổi với đội ngũ điều trị để được đánh giá phù hợp.

4. Những dấu hiệu có thể quan sát trên bàn tay, bàn chân và bề mặt da

Khi dịch tích tụ trong mô, hình dạng bên ngoài của vùng bị ảnh hưởng có thể thay đổi. Mu bàn tay hoặc mu bàn chân có thể trở nên đầy hơn, các đường gân, xương hoặc khớp vốn dễ quan sát có thể kém rõ. Ở một số người, các ngón tay hoặc ngón chân cũng có thể bị ảnh hưởng, khiến hình dạng bàn tay hoặc bàn chân khác với trước đây.

Trong giai đoạn phù còn mềm, khi ấn nhẹ vào vùng da bị phù, có thể xuất hiện một vết lõm tồn tại trong thời gian ngắn. Đây được gọi là phù lõm (pitting edema). Tuy nhiên, phù lõm không đặc hiệu cho phù bạch huyết vì cũng có thể xuất hiện trong các tình trạng phù do bệnh lý tĩnh mạch, tim, thận hoặc những nguyên nhân khác. Ngược lại, không phải tất cả trường hợp phù bạch huyết đều có phù lõm, đặc biệt khi mô đã xuất hiện những thay đổi xơ hóa.

Một dấu hiệu khác có thể được sử dụng trong đánh giá lâm sàng là dấu Stemmer, thường được kiểm tra bằng khả năng véo nâng nếp da ở gốc ngón chân thứ hai hoặc vị trí tương ứng ở bàn tay. Dấu Stemmer dương tính có thể hỗ trợ nhận định phù bạch huyết, nhưng dấu âm tính không loại trừ bệnh, nhất là ở giai đoạn sớm. Việc đánh giá cần do nhân viên y tế có chuyên môn thực hiện và kết hợp với các thông tin lâm sàng khác.

5. Khi phù bạch huyết kéo dài, mô có thể thay đổi như thế nào?

Phù bạch huyết mạn tính không đơn thuần là tình trạng có thêm dịch trong mô. Khi chức năng dẫn lưu bị suy giảm kéo dài, môi trường mô có thể xuất hiện phản ứng viêm mạn tính, tích tụ các thành phần của chất nền ngoại bào và những thay đổi liên quan đến mô mỡ. Các quá trình này có thể góp phần dẫn đến xơ hóa và thay đổi cấu trúc của vùng bị ảnh hưởng.

Hình 2. Những thay đổi mô khi phù kéo dài

Theo thời gian, vùng phù có thể trở nên chắc, dày hoặc kém mềm mại hơn. Da và mô dưới da có thể thay đổi kết cấu, giảm tính đàn hồi, xuất hiện dày da hoặc những biểu hiện tăng sinh mô trong các trường hợp tiến triển. Những thay đổi này không nhất thiết xuất hiện ở mọi người và mức độ tiến triển có thể rất khác nhau giữa các trường hợp.

Khi tình trạng phù và biến đổi mô tăng lên, vận động cũng có thể bị ảnh hưởng. Người bệnh có thể cảm thấy chi nặng hơn, khớp kém linh hoạt hoặc gặp khó khăn trong những hoạt động thường ngày. Đây là lý do việc đánh giá và quản lý phù bạch huyết không chỉ hướng đến kích thước vùng phù, mà còn cần quan tâm đến triệu chứng, chức năng vận động và chất lượng cuộc sống.

6. Sưng tái diễn và những dấu hiệu cảnh báo cần được thăm khám

Ở giai đoạn sớm, tình trạng phù có thể thay đổi trong ngày hoặc giảm sau thời gian nghỉ ngơi. Một số người nhận thấy vùng bị ảnh hưởng căng hoặc sưng hơn vào cuối ngày, sau đó giảm khi nghỉ qua đêm. Tuy nhiên, khi chức năng vận chuyển bạch huyết tiếp tục suy giảm hoặc những thay đổi mô tiến triển, tình trạng phù có thể trở nên dai dẳng hơn và ít cải thiện khi nghỉ ngơi.

Phù bạch huyết cũng liên quan đến nguy cơ nhiễm trùng da, đặc biệt là viêm mô tế bào (cellulitis). Nếu vùng đang phù đột ngột đỏ, nóng, đau, sưng tăng nhanh hoặc kèm sốt, người bệnh cần được đánh giá y tế kịp thời. Những biểu hiện này không nên được xem đơn thuần là dấu hiệu “ứ bạch huyết” và không nên tự xử lý bằng massage hoặc MLD khi chưa xác định nguyên nhân.

Ngoài ra, sưng đột ngột ở một bên chân hoặc tay, nhất là khi kèm đau, nóng hoặc thay đổi màu sắc, có thể liên quan đến huyết khối tĩnh mạch sâu và cần được thăm khám khẩn trương. Nếu xuất hiện khó thở đột ngột, đau ngực hoặc ngất, cần được cấp cứu ngay. Nhận biết những dấu hiệu này giúp tránh nhầm lẫn giữa phù bạch huyết và các tình trạng có thể gây nguy hiểm nếu chậm điều trị.

7. Làm thế nào để xác định một người có bị phù bạch huyết hay không?

Chẩn đoán phù bạch huyết thường bắt đầu từ việc khai thác tiền sử và thăm khám lâm sàng. Nhân viên y tế có thể tìm hiểu thời điểm bắt đầu sưng, diễn tiến triệu chứng, tiền sử phẫu thuật, xạ trị, nhiễm trùng, chấn thương và các bệnh lý liên quan. Việc quan sát phân bố phù, đánh giá tính chất mô, kiểm tra da và đo chu vi hoặc thể tích chi có thể cung cấp thêm thông tin quan trọng.

Trong những trường hợp nguyên nhân chưa rõ hoặc cần đánh giá chuyên sâu, bác sĩ có thể chỉ định các phương pháp bổ sung như siêu âm Doppler để khảo sát bệnh lý tĩnh mạch, đo trở kháng điện sinh học (bioimpedance spectroscopy), chụp hệ bạch huyết bằng huỳnh quang indocyanine green (ICG lymphography), xạ hình bạch huyết hoặc cộng hưởng từ phù hợp với mục tiêu chẩn đoán. Không phải người bệnh nào cũng cần thực hiện tất cả những phương pháp này.

Hình 3. Đánh giá phù bạch huyết

Điều quan trọng là không tự kết luận bị “tắc bạch huyết” chỉ dựa trên một dấu hiệu như sưng chân, phù lõm hoặc cảm giác nặng chi. Những biểu hiện tương tự có thể xuất hiện trong nhiều bệnh lý khác nhau. Xác định đúng nguyên nhân là bước cần thiết để lựa chọn phương pháp quản lý phù phù hợp, bao gồm cả việc cân nhắc MLD khi có chỉ định.

Kết luận

“Tắc bạch huyết” là cách gọi quen thuộc, nhưng chưa phản ánh đầy đủ cơ chế phức tạp của tình trạng suy giảm vận chuyển bạch huyết. Phù bạch huyết có thể hình thành khi khả năng dẫn lưu của hệ thống không còn đáp ứng được nhu cầu vận chuyển dịch, từ đó dẫn đến tích tụ dịch và những thay đổi của mô theo thời gian.

Những dấu hiệu như sưng, cảm giác nặng chi, trang sức chật hơn, thay đổi hình dạng bàn tay hoặc bàn chân, phù tái diễn và mô trở nên dày chắc đều đáng được chú ý. Tuy nhiên, các biểu hiện này không đặc hiệu cho phù bạch huyết và cần được xem xét trong bối cảnh lâm sàng cụ thể.

Nhận biết sớm những thay đổi của cơ thể là bước đầu quan trọng, nhưng xác định đúng nguyên nhân mới là nền tảng để lựa chọn phương pháp chăm sóc và điều trị an toàn, hiệu quả.

Tài liệu tham khảo: 

• International Society of Lymphology. (2023). The Diagnosis and Treatment of Peripheral Lymphedema: 2023 Consensus Document. Lymphology, 56(4), 133–151.

• NHS. Lymphoedema: Symptoms, Causes and Diagnosis.

• Mayo Clinic. Lymphedema: Diagnosis and Treatment.

• Greene AK, Goss JA. (2018). Diagnosis and Staging of Lymphedema. Seminars in Plastic Surgery, 32(1), 12–16.

• Rockson SG. (2021). Lymphedema After Breast Cancer Treatment. New England Journal of Medicine, 384, 170–180.