Hệ bạch huyết duy trì cân bằng dịch trong cơ thể như thế nào?

Cơ thể con người chứa một lượng nước rất lớn, nhưng nước không nằm cố định ở một vị trí. Nó liên tục được trao đổi giữa lòng mạch máu, khoảng gian bào và bên trong các tế bào để duy trì hoạt động sống. Mỗi ngày, một phần dịch được lọc từ hệ vi mạch máu vào các mô, tạo nên môi trường giúp tế bào trao đổi oxy, chất dinh dưỡng và các sản phẩm chuyển hóa. Tuy nhiên, nếu lượng dịch ấy liên tục được đưa vào mô mà không có cơ chế đưa trở lại tuần hoàn, dịch sẽ dần tích tụ và làm thay đổi cấu trúc, chức năng của mô.

Đó là lý do hệ bạch huyết giữ một vai trò thiết yếu trong cơ thể. Thông qua mạng lưới mao mạch, mạch thu gom và các đường dẫn lưu lớn, hệ bạch huyết thu nhận lượng dịch lọc ròng từ mô rồi vận chuyển trở lại hệ tuần hoàn máu. Quá trình này diễn ra liên tục, góp phần duy trì thể tích dịch gian bào ở mức phù hợp. Để hiểu rõ hơn, chúng ta cần tìm hiểu sự cân bằng dịch được hình thành như thế nào và vì sao hệ bạch huyết là một phần không thể thiếu của quá trình ấy.

1. Cân bằng dịch trong cơ thể là gì?

Cân bằng dịch là trạng thái trong đó lượng nước ở các khoang của cơ thể được duy trì trong giới hạn phù hợp với hoạt động sinh lý. Nước phân bố chủ yếu thành hai khoang lớn: dịch nội bào, nằm bên trong tế bào, và dịch ngoại bào, bao gồm huyết tương, dịch mô cùng một số khoang dịch chuyên biệt. Giữa các khoang này, nước và nhiều chất hòa tan liên tục được trao đổi thông qua những cơ chế sinh lý khác nhau. Vì vậy, cân bằng dịch không có nghĩa nước đứng yên, mà là một trạng thái cân bằng động, trong đó sự trao đổi vẫn diễn ra nhưng thể tích và thành phần dịch được điều hòa trong những giới hạn nhất định.

Đối với hệ bạch huyết, chức năng cân bằng dịch đặc biệt liên quan đến khoảng gian bào. Đây là môi trường nằm giữa các tế bào, nơi dịch được bổ sung từ quá trình lọc qua vi mạch máu và được loại bỏ một phần thông qua hệ bạch huyết. Khi lượng dịch đi vào và lượng dịch được loại bỏ tương đối cân bằng trong một khoảng thời gian, thể tích dịch mô có thể được duy trì ổn định. Ngược lại, nếu lượng dịch tích lũy tăng lên, mô có thể bắt đầu sưng và hình thành phù.

2. Vì sao dịch liên tục đi từ mao mạch máu vào mô?

Hệ tuần hoàn máu không chỉ vận chuyển máu qua các cơ quan mà còn tạo điều kiện để nước và những chất hòa tan trao đổi với môi trường mô. Tại các vi mạch, dịch có thể được lọc qua hàng rào nội mô dưới tác động của các lực thủy tĩnh, lực thẩm thấu keo và đặc tính của thành mạch. Quá trình này chịu ảnh hưởng đáng kể của lớp glycocalyx nội mô, một cấu trúc nằm trên bề mặt tế bào nội mô có vai trò điều hòa tính thấm và trao đổi dịch. Nhờ đó, môi trường ngoại bào được duy trì để phục vụ những hoạt động trao đổi cần thiết của tế bào.

Trước đây, nhiều sơ đồ sinh lý học mô tả rằng dịch được lọc ra ở đầu động mạch của mao mạch rồi phần lớn được hấp thu trở lại ở đầu tĩnh mạch. Tuy nhiên, nguyên lý Starling sửa đổi cho thấy ở phần lớn các mô có mao mạch liên tục, trong trạng thái ổn định, sự tái hấp thu dịch kéo dài ở đầu tĩnh mạch không phải con đường chủ yếu đưa dịch lọc ròng trở về tuần hoàn. Thay vào đó, hệ bạch huyết đảm nhiệm phần lớn nhiệm vụ này. Điều đó không có nghĩa mọi mao mạch đều chỉ lọc dịch trong mọi hoàn cảnh, bởi một số mô và điều kiện áp lực đặc biệt vẫn có thể xuất hiện quá trình tái hấp thu. 

3. Hệ bạch huyết thu nhận lượng dịch lọc ròng như thế nào?

Tại nhiều mô, các mao mạch bạch huyết ban đầu phân bố thành mạng lưới nhỏ nằm trong khoảng gian bào. Thành của những mạch này có cấu trúc nội mô chuyên biệt, với các vùng tiếp giáp cho phép dịch cùng một số thành phần trong môi trường mô đi vào lòng mạch khi điều kiện áp lực thuận lợi. Những cấu trúc liên kết thành mạch với chất nền ngoại bào cũng góp phần duy trì khả năng đáp ứng của mao mạch trước sự thay đổi cơ học của mô. Khi dịch mô được thu nhận vào lòng mạch bạch huyết, nó được gọi là bạch huyết và bắt đầu hành trình trở về tuần hoàn máu.

Tuy nhiên, thu nhận dịch mới chỉ là bước đầu. Bạch huyết cần tiếp tục được vận chuyển qua các mạch tiền thu gom, mạch thu gom, hạch và những đường dẫn lưu lớn hơn. Nhiều mạch thu gom có hệ thống van cùng khả năng co bóp nội tại, trong khi vận động cơ và những thay đổi áp lực trong cơ thể có thể hỗ trợ quá trình vận chuyển. Nhờ sự phối hợp giữa thu nhận và vận chuyển, hệ bạch huyết có thể đưa lượng dịch lọc ròng từ mô trở lại hệ tĩnh mạch, góp phần duy trì thể tích dịch gian bào trong giới hạn sinh lý. 

Hình 1. Cân bằng dịch giữa máu, mô và hệ bạch huyết

4. Vì sao việc vận chuyển protein cũng quan trọng đối với cân bằng dịch?

Khi nói đến cân bằng dịch, chúng ta thường chỉ nghĩ đến nước. Tuy nhiên, môi trường mô còn chứa protein và nhiều đại phân tử khác có nguồn gốc từ huyết tương hoặc được tạo ra trong mô. Những thành phần này ảnh hưởng đến đặc tính của dịch gian bào và các lực tham gia trao đổi dịch. Hệ bạch huyết có vai trò quan trọng trong việc thu nhận, vận chuyển nhiều protein cùng những phân tử lớn từ khoảng gian bào trở lại tuần hoàn, bên cạnh nhiệm vụ vận chuyển nước. Vì vậy, chức năng cân bằng dịch của hệ bạch huyết không thể được hiểu đầy đủ nếu chỉ xem nó như một hệ thống đưa nước dư thừa ra khỏi mô.

Sự vận chuyển protein cũng cho thấy mối liên hệ giữa cân bằng dịch và môi trường sinh học của tế bào. Khi khả năng dẫn lưu bạch huyết bị suy giảm kéo dài, những thay đổi về thành phần dịch và hoạt động miễn dịch tại mô có thể góp phần vào quá trình viêm và tái cấu trúc mô. Trong phù bạch huyết mạn tính, các biến đổi này có thể liên quan đến xơ hóa và tăng mô mỡ. Tuy nhiên, không nên diễn giải rằng mọi trường hợp phù đều do protein tích tụ hoặc mọi vùng phù đều có thành phần dịch giống nhau; nguyên nhân và đặc điểm dịch phụ thuộc vào cơ chế bệnh lý cụ thể.

5. Hệ bạch huyết điều chỉnh hoạt động khi lượng dịch mô tăng lên ra sao?

Trong điều kiện bình thường, hệ bạch huyết có khả năng đáp ứng với những thay đổi nhất định của lượng dịch được đưa vào mô. Khi lượng dịch lọc qua vi mạch tăng, áp lực và thể tích dịch gian bào có thể thay đổi, tạo điều kiện cho lượng dịch được thu nhận vào mao mạch bạch huyết tăng lên. Đồng thời, sự thay đổi mức độ làm đầy và áp lực trong các mạch thu gom có thể ảnh hưởng đến hoạt động co bóp và khả năng vận chuyển. Đây là một phần của cơ chế thích nghi giúp hệ thống duy trì cân bằng dịch trước những biến động sinh lý.

Tuy nhiên, khả năng đáp ứng của hệ bạch huyết không phải vô hạn. Mỗi hệ thống có giới hạn vận chuyển phụ thuộc vào cấu trúc mạch, tình trạng van, khả năng co bóp, sức cản phía sau và nhiều yếu tố khác. Nếu lượng dịch cần loại bỏ vượt quá khả năng vận chuyển, hoặc nếu chính hệ bạch huyết bị tổn thương, dịch có thể bắt đầu tích tụ trong mô. Điều này giúp giải thích vì sao cùng một mức tăng lọc dịch, một số người có thể duy trì thể tích mô tương đối ổn định, trong khi những người có khả năng dẫn lưu suy giảm có thể xuất hiện phù.

6. Khi nào sự cân bằng dịch bị phá vỡ và hình thành phù?

Phù (Edema) là tình trạng lượng dịch trong khoảng gian bào tăng bất thường. Sự tích tụ này có thể xuất hiện khi lượng dịch lọc từ vi mạch tăng, khi khả năng vận chuyển của hệ bạch huyết suy giảm hoặc khi cả hai cơ chế cùng xảy ra. Chẳng hạn, tăng áp lực tĩnh mạch có thể làm tăng quá trình lọc dịch vào mô; phản ứng viêm có thể làm thay đổi tính thấm vi mạch; trong khi tổn thương hệ bạch huyết sau phẫu thuật hoặc xạ trị có thể làm giảm khả năng đưa dịch trở về tuần hoàn. Một số bệnh lý toàn thân cũng có thể gây phù thông qua nhiều cơ chế phối hợp.

Điều quan trọng là không phải mọi trường hợp phù đều là phù bạch huyết. Phù do suy tĩnh mạch, bệnh tim, bệnh thận, bệnh gan, thuốc hoặc những nguyên nhân khác có thể có biểu hiện tương tự ở giai đoạn đầu. Trong khi đó, phù bạch huyết liên quan đến sự suy giảm chức năng vận chuyển của hệ bạch huyết và có thể dẫn đến những thay đổi mô mạn tính. Vì vậy, khi xuất hiện phù, cần xác định nguyên nhân thay vì mặc định rằng chỉ cần tăng dẫn lưu là có thể giải quyết tình trạng sưng.

7. Vì sao hệ bạch huyết cần được xem là một phần của hệ tuần hoàn?

Hệ tuần hoàn máu và hệ bạch huyết thường được trình bày thành hai hệ thống riêng biệt trong các bài học giải phẫu. Tuy nhiên, xét về chức năng cân bằng dịch, chúng có mối liên hệ rất chặt chẽ. Hệ vi mạch máu tham gia đưa nước và các chất vào môi trường mô, còn hệ bạch huyết thu nhận lượng dịch lọc ròng và vận chuyển trở lại tuần hoàn tĩnh mạch. Nếu thiếu một trong hai cơ chế, sự phân bố dịch giữa máu và mô có thể bị rối loạn. Vì vậy, hệ bạch huyết không đơn thuần là một hệ thống phụ trợ, mà là thành phần thiết yếu của quá trình duy trì thể tích dịch ngoại bào.

Có thể hình dung hai hệ thống cùng tham gia điều hòa một môi trường sống chung cho các tế bào. Máu đảm nhiệm việc phân phối và trao đổi nhiều thành phần cần thiết, trong khi bạch huyết tạo nên một tuyến trở về quan trọng đối với dịch và các đại phân tử từ mô. Sự phối hợp này không chỉ liên quan đến việc hạn chế tích tụ dịch, mà còn góp phần duy trì điều kiện sinh lý để các mô hoạt động bình thường. Chính vì vậy, những rối loạn của hệ tuần hoàn máu hoặc hệ bạch huyết đều có thể ảnh hưởng đến trạng thái dịch của cơ thể.

8. Hiểu cân bằng dịch có ý nghĩa gì đối với người học MLD?

Đối với người học dẫn lưu bạch huyết thủ công (Manual Lymphatic Drainage – MLD), kiến thức về cân bằng dịch giúp giải thích vì sao đánh giá nguyên nhân phù quan trọng hơn việc chỉ quan sát vùng sưng. Một vùng mô tăng thể tích có thể xuất phát từ lượng dịch lọc vào mô tăng, khả năng vận chuyển bạch huyết suy giảm hoặc những thay đổi phối hợp của nhiều hệ thống. Vì vậy, việc lựa chọn phương pháp chăm sóc cần dựa trên tình trạng cụ thể, tiền sử bệnh lý và những yếu tố an toàn liên quan, thay vì xem mọi trường hợp phù là cùng một vấn đề.

Trong chăm sóc phù bạch huyết, MLD có thể được sử dụng khi phù hợp với chỉ định và kế hoạch chăm sóc tổng thể, nhưng không thay thế việc xác định nguyên nhân phù hoặc những biện pháp điều trị cần thiết khác. Liệu pháp ép, vận động, chăm sóc da và giáo dục tự quản lý là những thành phần quan trọng trong nhiều chương trình quản lý phù bạch huyết. Đặc biệt, hiểu sinh lý cân bằng dịch không tự động chứng minh hiệu quả của một kỹ thuật MLD cụ thể; hiệu quả ấy cần được đánh giá bằng bằng chứng lâm sàng. Đây cũng là tinh thần của các khuyến nghị chuyên môn quốc tế về quản lý phù bạch huyết ngoại vi. 

Kết luận

Hệ bạch huyết duy trì cân bằng dịch bằng cách thu nhận lượng dịch lọc ròng từ hệ vi mạch máu vào khoảng gian bào, vận chuyển dịch cùng nhiều thành phần trong mô và đưa chúng trở lại tuần hoàn tĩnh mạch. Quá trình này diễn ra liên tục, phối hợp với hoạt động của hệ tuần hoàn máu để giữ thể tích dịch mô trong giới hạn phù hợp với chức năng của tế bào.

Khi lượng dịch đi vào mô vượt quá khả năng loại bỏ, hoặc khi hệ bạch huyết không còn đáp ứng đủ nhu cầu vận chuyển, dịch có thể tích tụ và gây phù. Cân bằng dịch không có nghĩa dịch đứng yên, mà là sự phối hợp liên tục giữa quá trình hình thành, trao đổi và vận chuyển dịch. Trong sự phối hợp ấy, hệ bạch huyết giữ một vai trò thiết yếu nhưng thường ít được chú ý.

Tài liệu tham khảo

1. Levick J. R., Michel C. C. (2010). Microvascular Fluid Exchange and the Revised Starling Principle. Cardiovascular Research, 87(2), 198–210. https://doi.org/10.1093/cvr/cvq062

2. Breslin J. W., Yang Y., Scallan J. P., Sweat R. S., Adderley S. P., Murfee W. L. (2019). Lymphatic Vessel Network Structure and Physiology. Comprehensive Physiology, 9(1), 207–299. https://doi.org/10.1002/cphy.c180015

3. Executive Committee of the International Society of Lymphology (2023). The Diagnosis and Treatment of Peripheral Lymphedema: 2023 Consensus Document of the International Society of Lymphology. Lymphology, 56(4), 133–151. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39207406/

Nội dung thuộc Thư viện Tri thức MLD Việt Nam, phục vụ mục đích giáo dục và phổ biến kiến thức sinh lý học. Bài viết không thay thế hoạt động thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị y khoa.