Những thói quen hằng ngày nào có thể ảnh hưởng đến hệ bạch huyết?

Hệ bạch huyết là một phần quan trọng của hệ tuần hoàn và miễn dịch, đảm nhiệm vai trò thu nhận dịch dư thừa từ mô, vận chuyển một số thành phần như protein và đưa dịch bạch huyết trở về hệ tuần hoàn máu. Khác với hệ tuần hoàn máu có tim đóng vai trò bơm trung tâm, hệ bạch huyết không có một cơ quan bơm duy nhất. Quá trình vận chuyển dịch được duy trì nhờ khả năng co bóp của các mạch bạch huyết thu gom, hoạt động của hệ thống van một chiều và sự hỗ trợ của các lực cơ học từ bên ngoài.

Chính vì vậy, những hoạt động thường ngày như đi bộ, thay đổi tư thế hay duy trì cân nặng phù hợp đều có thể liên quan đến điều kiện vận chuyển dịch trong cơ thể. Trong đó, ít vận động, ngồi hoặc đứng yên quá lâu và tình trạng béo phì là ba yếu tố đáng chú ý khi tìm hiểu về sinh lý và sức khỏe hệ bạch huyết.

1. Hệ bạch huyết vận chuyển dịch như thế nào khi không có một trái tim trung tâm?

Dịch bạch huyết hình thành khi một phần dịch trong khoảng gian bào được thu nhận vào các mao mạch bạch huyết ban đầu. Từ đây, dịch di chuyển qua mạng lưới mạch bạch huyết thu gom, đi qua các hạch bạch huyết và cuối cùng trở về hệ tuần hoàn tĩnh mạch. Để duy trì quá trình này, các mạch bạch huyết thu gom có khả năng co bóp chủ động nhờ lớp cơ trơn trong thành mạch. Các đoạn mạch nằm giữa những van một chiều, thường được gọi là lymphangion, hoạt động như những đơn vị bơm nhỏ, góp phần đẩy dịch tiến về phía trước.

Bên cạnh cơ chế co bóp nội tại, dòng bạch huyết còn chịu ảnh hưởng của các lực cơ học bên ngoài. Khi cơ xương co và giãn, áp lực tác động lên những mạch bạch huyết trong mô có thể thay đổi, hỗ trợ sự di chuyển của dịch. Chuyển động hô hấp, biến đổi áp lực trong lồng ngực và ổ bụng cũng góp phần vào quá trình vận chuyển bạch huyết. Nhờ sự phối hợp giữa những cơ chế này, hệ bạch huyết có thể duy trì hoạt động trong nhiều điều kiện sinh lý khác nhau.

Điều đó không có nghĩa hệ bạch huyết sẽ ngừng hoạt động khi chúng ta nằm nghỉ hoặc ít vận động. Các mạch bạch huyết vẫn có khả năng co bóp chủ động, nhưng những lực hỗ trợ từ hoạt động cơ thể có thể thay đổi theo mức độ vận động và tư thế. Đây là cơ sở để tìm hiểu ảnh hưởng của các thói quen sinh hoạt đến quá trình vận chuyển dịch.

2. Ít vận động làm giảm sự hỗ trợ cơ học đối với dòng bạch huyết

Khi chúng ta đi bộ, leo cầu thang hoặc thực hiện những động tác vận động thông thường, các nhóm cơ liên tục co và giãn. Những thay đổi áp lực trong mô do hoạt động cơ tạo ra có thể hỗ trợ vận chuyển dịch trong cả hệ tĩnh mạch và hệ bạch huyết. Đặc biệt ở chi dưới, hoạt động của các nhóm cơ chân có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ máu tĩnh mạch trở về tim và ảnh hưởng đến sự phân bố dịch trong mô.

Khi ít vận động, tần suất co giãn của cơ xương giảm xuống, đồng nghĩa với việc các lực hỗ trợ cơ học này cũng xuất hiện ít hơn. Tuy nhiên, không thể kết luận rằng chỉ riêng việc ít vận động sẽ gây suy giảm chức năng bạch huyết hoặc dẫn đến phù bạch huyết ở một người khỏe mạnh. Sự vận chuyển dịch còn phụ thuộc vào khả năng co bóp của mạch bạch huyết, áp lực trong mô, chức năng tuần hoàn và nhiều yếu tố sinh lý khác.

Vì vậy, duy trì vận động thường xuyên là một thói quen có lợi cho sức khỏe tuần hoàn nói chung. Những hoạt động vừa sức như đi bộ, đạp xe nhẹ hoặc vận động các khớp trong ngày có thể giúp cơ thể tránh tình trạng bất động kéo dài mà không nhất thiết phải tập luyện với cường độ cao.

3. Ngồi hoặc đứng yên quá lâu ảnh hưởng thế nào đến sự phân bố dịch?

Khi chúng ta ngồi hoặc đứng trong thời gian dài, tác động của trọng lực làm tăng áp lực thủy tĩnh tại các mạch máu ở phần thấp của cơ thể, đặc biệt là chân và cổ chân. Áp lực này có thể làm tăng xu hướng dịch đi từ mao mạch máu vào khoảng gian bào. Trong điều kiện bình thường, hệ bạch huyết có nhiệm vụ thu nhận phần dịch cần được dẫn lưu để duy trì cân bằng dịch mô.

Nếu một người đứng hoặc ngồi bất động quá lâu, hoạt động của bơm cơ vùng cẳng chân cũng giảm xuống. Điều này có thể khiến áp lực tĩnh mạch ở chi dưới duy trì ở mức cao hơn so với khi đi lại, góp phần làm tăng sự tích tụ dịch ở vùng thấp của cơ thể. Đó là lý do một số người cảm thấy chân nặng, căng tức hoặc nhận thấy cổ chân hơi sưng vào cuối ngày, đặc biệt sau nhiều giờ làm việc trong cùng một tư thế.

Tuy nhiên, những biểu hiện này không đồng nghĩa với chẩn đoán phù bạch huyết. Phù do tư thế, suy tĩnh mạch và phù bạch huyết có thể có những đặc điểm khác nhau, dù đôi khi cùng tồn tại. Đối với người phải ngồi hoặc đứng lâu, việc thường xuyên thay đổi tư thế, đi lại và vận động cổ chân có thể hỗ trợ hoạt động của bơm cơ. Nếu tình trạng phù kéo dài, tăng dần hoặc kèm những triệu chứng bất thường, cần được đánh giá y tế để xác định nguyên nhân.

4. Thừa cân và béo phì có thể ảnh hưởng đến cấu trúc và chức năng hệ bạch huyết

Khác với ít vận động hoặc duy trì một tư thế quá lâu, béo phì không chỉ làm thay đổi điều kiện cơ học của quá trình vận chuyển dịch mà còn có thể liên quan đến những biến đổi về cấu trúc và chức năng của hệ bạch huyết. Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy tình trạng béo phì có thể đi kèm với phản ứng viêm mạn tính mức độ thấp, thay đổi môi trường mô mỡ, suy giảm khả năng co bóp của mạch bạch huyết và những bất thường trong vận chuyển dịch.

Hình 1: Những thói quen ảnh hưởng đến hệ bạch huyết

Mối liên hệ giữa béo phì và rối loạn chức năng bạch huyết cũng được ghi nhận trong các nghiên cứu lâm sàng. Đặc biệt, ở những người có mức độ béo phì rất cao, có thể xuất hiện tình trạng phù bạch huyết liên quan đến béo phì (obesity-induced lymphedema). Đây là tình trạng suy giảm chức năng bạch huyết có thể phát triển ngay cả khi không có những nguyên nhân tổn thương bạch huyết thường gặp như phẫu thuật cắt hạch hoặc xạ trị. Tuy nhiên, nguy cơ không giống nhau ở tất cả mọi người và không thể chỉ dựa vào cân nặng để xác định chức năng hệ bạch huyết.

Ngoài ra, béo phì và rối loạn chức năng bạch huyết có thể tác động qua lại. Những thay đổi trong mô mỡ và phản ứng viêm có thể ảnh hưởng đến mạch bạch huyết, trong khi rối loạn dẫn lưu bạch huyết cũng có thể góp phần làm thay đổi môi trường mô tại vùng bị ảnh hưởng. Vì vậy, việc duy trì sức khỏe chuyển hóa, quản lý cân nặng phù hợp và vận động thường xuyên có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe tổng thể, đồng thời có thể góp phần hạn chế một số yếu tố nguy cơ liên quan đến hệ bạch huyết.

5. Vận động như thế nào để hỗ trợ quá trình vận chuyển dịch?

Để hỗ trợ các cơ chế vận chuyển dịch tự nhiên, điều quan trọng không nhất thiết là tập luyện với cường độ cao mà là duy trì hoạt động cơ thể đều đặn và phù hợp với thể trạng. Đi bộ, vận động cổ chân, co duỗi các khớp và thực hiện những bài tập nhẹ nhàng có thể giúp các nhóm cơ hoạt động thường xuyên hơn. Đối với người làm việc văn phòng hoặc phải đứng tại chỗ, việc chủ động thay đổi tư thế trong ngày là một cách đơn giản để hạn chế thời gian bất động kéo dài.

Hoạt động hô hấp cũng có mối liên hệ với sự vận chuyển bạch huyết, đặc biệt thông qua những biến đổi áp lực trong lồng ngực và ổ bụng. Khi hít vào và thở ra, sự thay đổi áp lực có thể hỗ trợ dòng dịch trong những mạch bạch huyết lớn. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc các bài tập thở được chứng minh có thể điều trị mọi tình trạng ứ trệ bạch huyết. Các bài tập hô hấp nên được hiểu là một phần của hoạt động sinh lý bình thường hoặc chương trình vận động phù hợp, thay vì một phương pháp “thải độc” đặc biệt.

Với những người đã được chẩn đoán phù bạch huyết, chương trình vận động cần được cá nhân hóa theo tình trạng bệnh, mức độ phù và khả năng hoạt động. Vận động thường được kết hợp với các thành phần điều trị khác, đặc biệt là liệu pháp áp lực khi có chỉ định. Điều này giúp bảo đảm rằng những thói quen sinh hoạt hỗ trợ quá trình quản lý phù, thay vì được xem là phương pháp thay thế cho điều trị chuyên môn.

6. Chăm sóc hệ bạch huyết không đồng nghĩa với việc phải “detox” cơ thể

Trong các nội dung truyền thông sức khỏe, hệ bạch huyết đôi khi được mô tả như một hệ thống cần được “kích hoạt” hoặc “thải độc” thường xuyên. Tuy nhiên, đây là cách diễn giải dễ gây hiểu nhầm. Hệ bạch huyết vốn liên tục thực hiện chức năng thu nhận và vận chuyển dịch, tham gia vận chuyển tế bào miễn dịch và hỗ trợ duy trì cân bằng môi trường mô. Những chức năng này không phụ thuộc vào việc mỗi người phải sử dụng một liệu pháp detox định kỳ.

Ở người khỏe mạnh, chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy cần thực hiện những biện pháp “làm sạch hệ bạch huyết” để hệ thống này hoạt động bình thường. Mặt khác, khi xuất hiện phù bạch huyết hoặc những rối loạn liên quan, việc đánh giá và điều trị phải dựa trên nguyên nhân, tình trạng lâm sàng và những phương pháp đã được nghiên cứu, thay vì dựa vào các tuyên bố chung về đào thải độc tố.

Vì vậy, thay vì tìm kiếm những giải pháp phức tạp để “kích hoạt dòng bạch huyết”, chúng ta có thể bắt đầu từ những thói quen có cơ sở sinh lý rõ ràng hơn: duy trì vận động phù hợp, hạn chế bất động kéo dài, chăm sóc sức khỏe chuyển hóa và chủ động thăm khám khi có biểu hiện phù bất thường. Đây là cách tiếp cận thực tế và có trách nhiệm hơn đối với sức khỏe hệ bạch huyết.

Kết luận

Hệ bạch huyết không có một cơ quan bơm trung tâm như tim, nhưng vẫn duy trì quá trình vận chuyển dịch nhờ khả năng co bóp của mạch bạch huyết và sự hỗ trợ của những lực cơ học từ hoạt động cơ thể. Vì vậy, ít vận động, ngồi hoặc đứng yên quá lâu có thể làm thay đổi những điều kiện hỗ trợ vận chuyển dịch, trong khi béo phì, đặc biệt ở mức độ nghiêm trọng, còn có thể liên quan đến những biến đổi chức năng của hệ bạch huyết.

Điều quan trọng là không đánh đồng các thói quen này với nguyên nhân trực tiếp gây tắc nghẽn bạch huyết. Hệ bạch huyết là một hệ thống sinh lý phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố và có khả năng thích nghi với những thay đổi trong hoạt động thường ngày.

Chăm sóc sức khỏe hệ bạch huyết không nhất thiết bắt đầu từ những phương pháp đặc biệt, mà có thể bắt đầu bằng việc duy trì vận động, thay đổi tư thế thường xuyên và xây dựng những thói quen sống phù hợp với sức khỏe của mỗi người.

Tài liệu tham khảo:

1. Scallan J, Huxley VH, Korthuis RJ. (2010). Capillary Fluid Exchange: Regulation, Functions, and Pathology. Morgan & Claypool Life Sciences.

2. Mehrara BJ, Greene AK. (2014). Lymphedema and Obesity: Is There a Link? Plastic and Reconstructive Surgery, 134(1), 154e–160e.

3. Nitti MD, Hespe GE, Kataru RP, et al. (2016). Obesity-Induced Lymphatic Dysfunction Is Reversible with Weight Loss. Journal of Physiology, 594(23), 7073–7087.

4. International Society of Lymphology. (2023). The Diagnosis and Treatment of Peripheral Lymphedema: 2023 Consensus Document. Lymphology, 56(4), 133–151.