Khi nào nên và không nên thực hiện dẫn lưu bạch huyết thủ công (MLD)?

Hệ bạch huyết hiện diện tại hầu hết các vùng của cơ thể, đóng vai trò quan trọng trong duy trì cân bằng dịch mô, vận chuyển các thành phần từ mô trở về hệ tuần hoàn và tham gia hoạt động miễn dịch. Dựa trên những nguyên lý sinh lý này, dẫn lưu bạch huyết thủ công (Manual Lymphatic Drainage – MLD) được ứng dụng trong quản lý phù bạch huyết và một số tình trạng phù khác khi có chỉ định phù hợp.

Hình 1. Giải phẫu hệ bạch huyết

Tuy nhiên, không phải mọi tình trạng sưng, phù hay đau đều xuất phát từ sự suy giảm khả năng dẫn lưu của hệ bạch huyết. Một vùng cơ thể bị sưng có thể liên quan đến bệnh lý tĩnh mạch, nhiễm trùng, chấn thương, bệnh tim, thận hoặc nhiều nguyên nhân khác. Vì vậy, hiểu rõ MLD có thể hỗ trợ điều gì, đâu là giới hạn và khi nào cần ưu tiên đánh giá y tế là nền tảng để thực hành kỹ thuật một cách an toàn và có trách nhiệm.

1. MLD có thể hỗ trợ những tình trạng nào?

Dẫn lưu bạch huyết thủ công là kỹ thuật sử dụng những chuyển động tay nhẹ nhàng, có trình tự và được điều chỉnh phù hợp với giải phẫu, sinh lý hệ bạch huyết. Mục tiêu của kỹ thuật là hỗ trợ sự vận chuyển dịch bạch huyết thông qua các vùng dẫn lưu còn hoạt động, đặc biệt trong những trường hợp hệ bạch huyết bị suy giảm khả năng vận chuyển hoặc phải đối mặt với lượng dịch cần dẫn lưu vượt quá khả năng đáp ứng.

Một trong những lĩnh vực ứng dụng quan trọng của MLD là quản lý phù bạch huyết (lymphedema). Đây là tình trạng phù mạn tính liên quan đến sự suy giảm khả năng vận chuyển bạch huyết, có thể xuất hiện do bất thường bẩm sinh của hệ bạch huyết hoặc sau những tổn thương mắc phải, chẳng hạn như phẫu thuật, xạ trị hay một số bệnh lý khác. Trong những trường hợp phù hợp, MLD có thể được đưa vào chương trình điều trị nhằm hỗ trợ kiểm soát triệu chứng và quản lý tình trạng phù.

Ngoài phù bạch huyết, MLD cũng được nghiên cứu và ứng dụng trong một số tình trạng phù sau phẫu thuật hoặc sau chấn thương. Tuy nhiên, hiệu quả không đồng nhất giữa các nhóm bệnh và loại phẫu thuật. Do đó, không nên mặc định rằng mọi tình trạng sưng sau can thiệp đều cần MLD hoặc sẽ cải thiện nhờ MLD. Quyết định áp dụng cần dựa trên nguyên nhân gây phù, giai đoạn hồi phục, tình trạng mô và hướng dẫn của đội ngũ điều trị.

2. Vì sao không phải cứ sưng, phù là có thể thực hiện MLD?

Sưng và phù là những biểu hiện có thể xuất hiện khi dịch tích tụ bất thường trong mô, nhưng cơ chế hình thành rất đa dạng. Phù có thể liên quan đến tăng áp lực thủy tĩnh trong hệ mao mạch, thay đổi áp lực keo huyết tương, tăng tính thấm thành mạch hoặc suy giảm khả năng dẫn lưu bạch huyết. Nhiều cơ chế cũng có thể cùng tồn tại ở một người bệnh, khiến việc xác định nguyên nhân trở nên quan trọng trước khi lựa chọn phương pháp can thiệp.

Hình 2. Đánh giá phù bạch huyết

Ví dụ, phù chân do suy tĩnh mạch mạn tính có cơ chế khác với phù do suy tim, bệnh thận hoặc phù bạch huyết sau điều trị ung thư. Mặc dù một số tình trạng có thể có thành phần rối loạn dẫn lưu bạch huyết, cách quản lý vẫn phải hướng đến nguyên nhân nền và tình trạng lâm sàng cụ thể. MLD không thể thay thế các phương pháp điều trị cần thiết chỉ vì vùng bị ảnh hưởng có biểu hiện sưng hoặc tích tụ dịch.

Đặc biệt, nếu tình trạng sưng xuất hiện đột ngột, tiến triển nhanh, kèm đau, nóng, đỏ hoặc các biểu hiện toàn thân bất thường, việc cần làm trước tiên là đánh giá y tế. Trong những trường hợp này, thực hiện MLD khi chưa xác định nguyên nhân có thể làm trì hoãn việc chẩn đoán và xử trí những bệnh lý cần được điều trị kịp thời.

3. Những tình trạng cần tạm hoãn hoặc không thực hiện MLD

Một trong những tình trạng cần đặc biệt lưu ý là nghi ngờ huyết khối tĩnh mạch sâu cấp tính (Deep Vein Thrombosis – DVT). Khi một bên chân hoặc tay đột ngột sưng, đau, nóng hoặc thay đổi màu sắc bất thường, người bệnh cần được đánh giá để loại trừ huyết khối. Không nên thực hiện MLD trên vùng nghi ngờ khi chưa có đánh giá y tế. Nếu xuất hiện khó thở đột ngột, đau ngực hoặc ngất, cần được cấp cứu ngay vì đây có thể là dấu hiệu của thuyên tắc phổi.

Nhiễm trùng cấp tính, đặc biệt là viêm mô tế bào (cellulitis), cũng là tình trạng cần được nhận biết sớm. Những biểu hiện như vùng da đỏ, nóng, đau, sưng lan rộng, có thể kèm sốt hoặc mệt mỏi, cần được thăm khám và điều trị phù hợp. Trong giai đoạn nhiễm trùng cấp chưa được kiểm soát, thường cần tạm hoãn MLD tại vùng ảnh hưởng. Việc tiếp tục hoặc khôi phục điều trị phù phải dựa trên đáp ứng điều trị và hướng dẫn chuyên môn.

Hình 3. Dấu hiệu cảnh báo cần đánh giá y tế

Đối với suy tim mất bù hoặc tình trạng quá tải dịch chưa được kiểm soát, MLD có thể không phù hợp vì việc thay đổi phân bố và vận chuyển dịch cần được cân nhắc trong bối cảnh khả năng đáp ứng của hệ tuần hoàn. Người có biểu hiện khó thở tăng lên, phù toàn thân tiến triển nhanh hoặc các dấu hiệu mất ổn định tim mạch cần được đánh giá y tế trước khi thực hiện. Điều này không có nghĩa mọi người mắc bệnh tim đều bị chống chỉ định MLD, mà mức độ ổn định của bệnh là yếu tố quyết định quan trọng.

4. Những trường hợp cần đánh giá và phối hợp với bác sĩ trước khi thực hiện

Không phải tất cả những tình trạng bệnh lý phức tạp đều đồng nghĩa với chống chỉ định tuyệt đối của MLD. Chẳng hạn, người đang điều trị ung thư hoặc có tiền sử ung thư có thể xuất hiện phù bạch huyết do phẫu thuật, xạ trị hoặc ảnh hưởng của bệnh. MLD có thể là một thành phần trong chương trình quản lý phù bạch huyết liên quan đến ung thư khi được chỉ định phù hợp. Tuy nhiên, nếu xuất hiện tình trạng sưng mới, sưng tăng nhanh, đau bất thường hoặc nghi ngờ bệnh tiến triển, cần đánh giá nguyên nhân trước khi can thiệp.

Tương tự, những người có bệnh lý tim mạch, thận, gan hoặc các tình trạng gây phù toàn thân cần được xem xét dựa trên mức độ ổn định của bệnh và mục tiêu điều trị. Một số người vẫn có thể được áp dụng những biện pháp quản lý phù thích hợp sau khi đã được đánh giá, trong khi những trường hợp khác cần ưu tiên điều trị nội khoa hoặc điều chỉnh phương pháp can thiệp.

Điều quan trọng là quyết định thực hiện MLD không chỉ dựa vào tên bệnh, mà còn dựa trên giai đoạn bệnh, mức độ kiểm soát, triệu chứng hiện tại và nguy cơ của từng người. Người thực hành cần nhận biết giới hạn chuyên môn của mình và phối hợp với nhân viên y tế có thẩm quyền khi xuất hiện những yếu tố cần đánh giá thêm.

5. MLD không thể thay thế điều trị nguyên nhân gây phù

MLD được thiết kế để hỗ trợ sự vận chuyển dịch bạch huyết, không phải để điều trị mọi nguyên nhân gây sưng hoặc phù. Kỹ thuật này không có khả năng tiêu diệt vi khuẩn gây nhiễm trùng, làm tan huyết khối, sửa chữa van tĩnh mạch bị suy hoặc loại bỏ khối u. Khi nguyên nhân gây phù liên quan đến những bệnh lý này, việc điều trị cần dựa trên chẩn đoán và các phương pháp y khoa phù hợp.

Chẳng hạn, người bị viêm mô tế bào có thể cần điều trị kháng sinh; người có huyết khối tĩnh mạch sâu cần được đánh giá để điều trị chống đông khi có chỉ định; người bị suy tim cần được kiểm soát tình trạng tim mạch và cân bằng dịch. Việc áp dụng MLD, nếu phù hợp, chỉ nên được xem xét trong kế hoạch chăm sóc tổng thể và không được làm trì hoãn điều trị nguyên nhân.

Hiểu rõ giới hạn này không làm giảm giá trị của MLD. Ngược lại, nó giúp kỹ thuật được sử dụng đúng mục tiêu, tránh kỳ vọng không thực tế và giảm nguy cơ người bệnh bỏ qua những phương pháp điều trị cần thiết. Một can thiệp có giá trị không nhất thiết phải giải quyết được tất cả vấn đề, mà cần được sử dụng đúng trong phạm vi có cơ sở chuyên môn.

6. Trong quản lý phù bạch huyết, MLD có phải phương pháp duy nhất?

Ngay cả trong quản lý phù bạch huyết, lĩnh vực mà MLD được sử dụng phổ biến, kỹ thuật này thường không được xem là một phương pháp điều trị độc lập cho mọi trường hợp. Theo các nguyên tắc điều trị bảo tồn hiện nay, quản lý phù bạch huyết thường cần kết hợp nhiều thành phần, tùy thuộc vào mức độ phù, tình trạng mô, khả năng vận động và những yếu tố liên quan đến sức khỏe của người bệnh.

Một phương pháp thường được áp dụng là điều trị giảm phù toàn diện (Complete/Complex Decongestive Therapy – CDT), bao gồm các thành phần như liệu pháp áp lực, vận động trị liệu, chăm sóc da, giáo dục tự chăm sóc và MLD khi phù hợp. Trong đó, liệu pháp áp lực thường giữ vai trò quan trọng trong kiểm soát phù. Các nghiên cứu hiện có chưa chứng minh nhất quán rằng việc bổ sung MLD luôn mang lại hiệu quả giảm thể tích phù vượt trội so với những thành phần điều trị bảo tồn khác, đặc biệt khi đã có liệu pháp áp lực phù hợp.

Vì vậy, lựa chọn MLD cần dựa trên đánh giá cá nhân hóa thay vì áp dụng như một giải pháp bắt buộc cho mọi người bị phù bạch huyết. Mục tiêu điều trị không chỉ là giảm thể tích phù, mà còn có thể bao gồm kiểm soát triệu chứng, duy trì chức năng vận động, chăm sóc da và hỗ trợ người bệnh quản lý tình trạng mạn tính lâu dài.

Kết luận: 

Dẫn lưu bạch huyết thủ công có thể mang lại giá trị trong quản lý phù bạch huyết và một số tình trạng phù phù hợp. Tuy nhiên, không phải mọi biểu hiện sưng, phù hay đau đều là chỉ định của MLD. Việc xác định nguyên nhân, nhận biết dấu hiệu cảnh báo và đánh giá tình trạng sức khỏe là những bước cần thiết trước khi quyết định can thiệp.

Một người thực hành MLD có chuyên môn không chỉ cần nắm vững kỹ thuật, mà còn phải hiểu cơ chế bệnh lý, giới hạn của phương pháp và những trường hợp cần phối hợp với bác sĩ hoặc nhân viên y tế có thẩm quyền.

Biết khi nào nên thực hiện và biết khi nào cần dừng lại, đánh giá hoặc chuyển tuyến chính là một phần quan trọng của thực hành MLD an toàn, có trách nhiệm và dựa trên bằng chứng khoa học.

 Tài liệu tham khảo:

1. International Society of Lymphology. (2023). The Diagnosis and Treatment of Peripheral Lymphedema: 2023 Consensus Document. Lymphology, 56(4), 133–151.

2. Ezzo J, et al. (2015). Manual Lymphatic Drainage for Lymphedema Following Breast Cancer Treatment. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD003475.

3. Wanchai A, Armer JM. (2021). Manual Lymphedema Drainage for Reducing Risk for and Managing Breast Cancer-Related Lymphedema After Breast Surgery: A Systematic Review. Nursing for Women's Health, 25(5), 377–383.